اشاره:

پیوستگی بخش مهمی از گفتمان موجود درباره جنگ ایران و عراق، با ملاحظات سیاسی- اجتماعی، نظام معرفت شناختی جنگ را بعنوان یکی از مهمترین دستاوردهای تجربی جامعه ایران، دستخوش تغییر کرده است. پیش از این انتشار یادداشت نقد و بررسی معرفت شناسی جنگ ایران و عراق، همچنین توضیحی بر تغییر پیش فرض ها در سایت، در همین چارچوب طرح شده است.

                                           ************

  تاریخ، جغرافیا، فرهنگ، دین و زبان، برخی از عناصر و مولفه های اصلی در شکل گیری و تغییر «هویت» فردی- اجتماعی، در ابعاد و زمینه های مختلف هستند. حوادث بزرگ تاریخی مانند جنگ و انقلاب، مولفه های اصلی هویت را بر اساس «تعریف دیگری» تحت تاثیر قرار می دهند. چنانچه موجب تقسیم بندی زمان، به قبل و بعد از واقعه می شود. علاوه بر این، مولفه های سیاسی- اجتماعی و فرهنگی را دستخوش قطب بندی «خود - دیگری»، مانند: «انقلاب و ضدانقلاب» و یا «خودی و دشمن» می کند. برپایه توضیح یاد شده، این پرسش وجود دارد که؛ تاثیر جنگ بر هویت های برآمده از حمله عراق به ایران چه بود و دستخوش چه تغییراتی شده است؟ پاسخ به این پرسش به دلیل ابعاد و نتایج سیاسی، فرهنگی و اجتماعی آن، نیاز به پژوهش جداگانه ای دارد، اما در این یادداشت برای طرح مسئله، به برخی موضوعات اشاره خواهد شد ...

1- با حمله ارتش عراق به ایران در تاریخ 31 شهریور 1359، یک تحول هویتی در چارچوب مفهوم «تجاوز - دفاع» شکل گرفت. مفاهیم و هویت های برآمده از حمله عراق به ایران، با «دشمن - خودی» جایگزین «انقلاب - ضد انقلاب» شد. تغییرات یاد شده در صف بندی و آرایش نیروهای سیاسی و بسیج اجتماعی برای دفاع در برابر دشمن و مقابله با گروه های سیاسی، آثار و نتایجی را بدنبال داشت و خود را در صحنه سیاسی- اجتماعی و نظامی - امنیتی کشور،در زمان جنگ و پس از آن نشان داده است.

2- پس از اتمام جنگ ایران و عراق، نگرانی از تهاجم فرهنگی دشمن موجب تاکید بر تداوم جنگ، در «جبهه فرهنگی» شد. شکل گیری رویکرد فرهنگی – معنوی به جنگ بخشی از نتایج تحولات سیاسی و فرهنگی پس از جنگ و پاسخ به تهاجم فرهنگی دشمن بود. همچنین نوعی گرایشات جدید هویتی بر پایه نقش سازمانی ارتش – سپاه در جنگ، با بررسی تاریخ عملیات ها و نتایج آن، داشته است. علاوه بر این نوعی تاریخ محلی – یگانی، در درون سپاه در حال نگارش است که، بیشتر بر نقش یگانهای نظامی سپاه در شهرهای مختلف تاکید دارد. تداوم و توسعه این روند در ارتش و سپاه موجب گسترش «نهادگرایی نظامی» در تاریخ نگاری جنگ شده است.

3- شکل گیری مناقشات و پرسش های سیاسی درباره تحولات جنگ، برخی از هویت های پیشین را به چالش گرفت. فرضاً هویت برآمده از جنگ دفاعی، با پرسش از علل ادامه جنگ و طولانی شدن آن، مخدوش شده است. همچنین احساس قدرت و هویت های برآمده از پیروزی نظامی، در آزاد سازی مناطق اشغالی، و اعتماد به نفس حاصل از آن، به دلیل تحولات نظامی ماههای پایانی جنگ، و بازپس گیری مناطق تصرف شده توسط ارتش عراق، مورد پرسش قرار گرفته است.

نتیجه گیری:

  بررسی تاثیر جنگ بر شکل گیری هویت های جدید و روش برخورد با مسئله جنگ، پس از اتمام آن، بیانگر این معنا است که نوعی «تغییر و تقلیل» در حال شکل گیری است. برخورد سیاسی با مسائل اساسی جنگ، همچنین مناقشات سیاسی و مهمتر از همه بی‌توجهی به مبانی نظری و روشمندی در بررسی جنگ ایران و عراق، دستاوردهای «هویت ساز» را در جنگ با عراق، در عرصه های فرهنگی، سیاسی و نظامی، با چالش های اساسی مواجهه کرده است.