هم اکنون برای توضیح، تبیین و تبلیغات درباره آنچه به مدت 8 سال میان ایران و عراق جریان داشت، از دو مفهوم «جنگ» و «دفاع مقدس» استفاده می شود. غلبه مفهوم دفاع مقدس، بگونه ای است که حتی «مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه» که در سال 1363، با این عنوان تأسیس شد، اخیراً به «مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس» تغییر نام داده است. عناوین همایش‌ها و بسیاری از آثار تحقیقاتی نیز با استفاده از مفهوم دفاع مقدس صورت می گیرد. با این توضیح، مسئله چیست؟ از کدام عنوان باید استفاده کرد، جنگ یا دفاع مقدس؟

   در نگاه اولیه، پرسش یاد شده و ضرورت بررسی آن، شاید امری بیهوده تلقی شود و به همین دلیل هم احتمالاً هیچ گونه بحث و پژوهشی در این زمینه تا کنون صورت نگرفته است، اما در عین حال این یادداشت را به بهانه طرح پرسش ازسوی مخاطب محترم بنام «حق جو» نوشتم. همچنین  بر این باور هستم که نامگذاری آنچه میان ایران و عراق طی هشت سال روی داده است، علاوه بر مفهوم بندی این تجربه، ساختار ذهنی و شاکله فکری جامعه ایران را، در برابر وقایع مشابه در آینده، شکل خواهد داد. در ادامه بحث به چگونگی استفاده امام از دو مفهوم«جنگ» و «دفاع» اشاره خواهد شد.

   از نظر تاریخی- سیاسی، امام برای توضیح آنچه عراق انجام داد، از کلمه «جنگ» استفاده می کرد:

 1- ایشان در عبارت مشهور خود که؛ «دزدی آمده است یک سنگی انداخته و فرار کرده» (31/6/59- تبیان- دفتر 25- ص45)، از کلمه جنگ و هجوم عراق استفاده می کند.

 2- همچنین امام برای توضیح مفهوم غافلگیری ایران در برابر عراق، از کلمه «حمله» استفاده کرد. (16/8/59- همان- ص7) و یا اینکه؛ «آنها غافلگیرانه به ما هجوم آوردند.» (12/1/61- همان- ص11)

 3- امام همچنین در سال 1361 و پس از فتح خرمشهر، در پیام خود به مناسبت سالروز حمله عراق می نویسند: «اکنون که بزرگداشت هفته جنگ تحمیلی، فرا رسیده است.» توصیه می کنند؛ «در محافل هفته جنگ فواید و نتایج و پیامدهای آن را برشمارند.» (31/6/59- همان- ص312)

 4- امام همچنین برای توضیح تجاوز عراق، از این استدلال استفاده می کند: «آیا ما در مملکت عراق داریم جنگ می کنیم، یا در مملکت ایران داریم جنگ می کنیم.» (10/12/59- همان- ص9)

   توضیحات یاد شده ناظر بر این معناست که آنچه میان ایران و عراق رخ داد، جنگ است که با هجوم و حمله غافلگیرانه عراق آغاز شد.

استفاده امام از کلمه دفاع نیز قابل توجه است:

 1- امام برای نخستین بار 43 روز قبل از حمله سراسری عراق به ایران، طی سخنانی می گوید: «عراق به ما الآن مدتهاست دارد حمله می کند ... آنها حمله می کنند، ما دفاع می کنیم. دفاع لازم است.» (18/5/59- همان- ص37)

 2- با حمله عراق به ایران، امام می گوید: «ما مکلفیم که جلوی آنها را بگیریم، چه پیروز بشویم و چه نشویم، دفاع باید بکنیم. باید حتماً دفاع بکنیم و همه ملت در وقتی که اجازه داده شد، همه باید بروند و دفاع کنند.» (8/7/59- همان-ص 40)

 3- امام در برابر پرسش مصاحبه کننده خارجی می گوید: «ما به تبع اسلام با جنگ همیشه مخالفیم ... لکن اگر جنگ بر ما تحمیل کنند، ما تمام ملتمان جنگجوست و با تمام قوا مقابله می کنیم.» (17/7/59- همان- ص41)

 4- امام در توضیح هدف و ضرورت دفاع، در جای دیگری اضافه می کند: «ما به حسب امر خدا دفاع کردیم از خودمان و دفاع از اسلام، نه دفاع فقط از کشور خودمان.» (16/8/59- همان- ص8) «ما برای حفظ موجودیت اسلام در جهان تنها از خود دفاع کرده ایم.» (29/4/67- همان- ص16)

   امام در شرایطی که درباره حمله عراق از کلمه «جنگ» استفاه می کند، برای توضیح آنچه ایران انجام می دهد، همچنین هدف و ضرورت آن، از کلمه «دفاع» استفاده می کند. بنابراین کلمه جنگ و دفاع مقدس در برابر هم قرار ندارند که یکی را بر دیگری ترجیح دهیم و یا استفاده کننده را در معرض نقد و نکوهش قرار دهیم.