اشاره  

   در نشست تخصصی «جایگاه خاطرات دفاع مقدس در چشم انداز فرهنگی- اجتماعی»، مباحثی درباره خاطره ‌نویسی و نسبت آن با تاریخ و جامعه مطرح شده است که، به دلایلی که در ادامه به آن اشاره خواهم کرد، بسیار قابل تأمل و متفاوت با گذشته است. گزارش این نشست و اظهارات آقایان صمدزاده، بهبودی و امینیان، به صورت خلاصه در روزنامه جوان در تاریخ 9/6/96 منتشر شده است و امیدوارم به صورت کامل در دسترس مخاطبین قرار گرفته و درباره آن بحث و بررسی انجام شود. در این یادداشت ابتدا خلاصه اظهارات آقایان صمدزاده و بهبودی خواهد آمد و سپس نقد و بررسی خواهد شد. امیدوارم با پاسخ دوستان به ابهامات و پرسش های موجود، زمینه بحث و گفتگو فراهم شود.

*********************

اظهارات آقایان صمدزاده و بهبودی در این نشست بیشتر ناظر بر جایگاه و کارکرد خاطره نویسی است که  بر ضرورت جهت گیری فرهنگی آن، در مقایسه با جهت گیری تاریخی تأکید شده است. آقای صمدزاده در این نشست تأکید کرده است:

1- انتظار ما از هنر و ادبیات همانند انتظارمان از تاریخ نیست.

2- تا یک دوره‌ای اینگونه برداشت می‌شد که ما خاطرات را تولید و چاپ می‌کنیم تا آیندگان بدانند که در قدیم چه اتفاقی افتاده است؟ اما از یک زمان به بعد، خاطره نویسی بارِ اجتماعی به دوش گرفت که بسیار مهم بود.

3- اکنون به غیر از انتظار بیان تاریخ از یک خاطره، انتظار ایجاد شرایط خاص اجتماعی نیز داریم.

آقای بهبودی نیز در سخنان خویش گفته است:

1- خاطرات پس از انقلاب یکی از مهمترین حیثیت های فرهنگی کشور است.

2- خاطره به عنوان یکی از مصالح سازنده تاریخ، آشتی با جامعه است و بیش از پیش باید از آن استفاده کرد.

3- اگر خاطره بتواند بخشی از حافظه تاریخی ما را بسازد، پس باید به بهترین نحو از آن استفاده کنیم.

4- خاطره نویسی یکی از ارزشمندترین اتفاقات ادبی در کشور بوده است که با وجود بزرگ نمایی‌ها، باز هم مورد اعتماد است.

5- خاطره گویی و خاطره نویسی، امر ممدوح است و حیف است که به خاطر بعضی اشکالات، منزلت آن را پایین بیاوریم.

نقد و بررسی:

1-نکات قابل توجه در اظهارات آقای صمدزاده و بهبودی در چند محور قابل دسته بندی است:

الف) انتظار از هنر و ادبیات، ایجاد شرایط خاص اجتماعی است و با انتظار از تاریخ تفاوت دارد.

ب) خاطره نویسی از جهت گیری اولیه برای اطلاع از تاریخ، به نگرش اجتماعی تغییر کرده است.

ج)خاطرات حیثیت فرهنگی دارد و از مصالح سازنده تاریخ است.

د) خاطرات به لحاظ ادبی ارزشمند است و با وجود بزرگ‌نمایی، همچنان مورد اعتماد است و نباید به خاطر برخی اشکالات از منزلت آن کاسته شود.

2- آقایان صمدزاده و بهبودی در اظهارات خود با ترجیح وجه ادبی و حیثیت فرهنگی خاطرات، ضمن تأکید بر تأثیر خاطرات بعنوان مصالح تاریخ، در عین حال به دلیل ترجیح وجه فرهنگی بر وجه تاریخی، چندان به صحت تاریخی توجه نکرده و روش اغماض را توصیه کرده اند. به همین دلیل با تصریح درباره کارکرد فرهنگی- اجتماعی خاطرات، وجه تاریخی را نادیده گرفته و با وجود «بزرگ‌نمایی» همچنان بر قابل اعتماد بودن خاطرات تأکید می کنند.

3- باور به پیوستگی وجه تاریخی با فرهنگی- اجتماعی و در عین حال نادیده گرفتن ضعف‌های تاریخی در خاطرات، به دلیل اهمیت فرهنگی- اجتماعی محل پرسش است. به این معنا که؛ مرجعیت خاطرات چیست؟ بعبارت دیگر؛ خاطرات به کدام اعتبار اهمیت دارد؟ بدون پاسخ به پرسش های یاد شده، باور به پیوستگی و در عین حال نادیده گرفتن ضرورت صحت تاریخی خاطرات، محل پرسش است. فرضاً خاطرات زندگی افراد بصورت شفاهی و مکتوب، اگر مابه ازاء و انطباق تاریخی نداشته باشد، حاصل چیست؟ غیر از توهم و یا دروغ چه چیز دیگری می تواند جایگزین صحت تاریخی شود؟ آیا فارغ از معیار صدق و کذب تاریخی، خاطرات اهمیتی دارد؟

4- خاطرات افراد مرجعیت و در نتیجه مقبولیت و مشروعیت خود را از موضوع جنگ و تحقق آن در زمان و مکان گرفته است. وجه فرهنگی در واقع باورهای ناظر بر عمل فردی- اجتماعی در جنگ، همچنین تأثیرات فرهنگی- اجتماعی عمل در جنگ است. حال؛ وجوه فرهنگی چگونه از یک سو بعنوان مصالح تاریخ ارزیابی و از سوی دیگر؛ فارغ از شأن تاریخی و صرفاً با کارکرد و مسئولیت اجتماعی ارزیابی و پیوستگی و صحت تاریخی انکار یا نادیده گرفته می شود؟

5- بر این باور هستم که تاریخ جنگ ما، تاریخ عملِ فردی- اجتماعی هوشمندانه و بهنگام جامعه ایران، برای صیانت از موجودیت و هویت برآمده از انقلاب است. هرگونه بحث فرهنگی بدون ارجاع و صدق تاریخی، بی اعتبار خواهد شد، چنانکه همین ملاحظه موجب اظهار نگرانی سخنرانان در این نشست شده است.  خاطرات برآمده از واقعیات تاریخی است و هرگونه مبالغه گویی، با هر انگیزه ای و به هر دلیلی موجب سستی در صحت خاطرات خواهد شد و تاثیرات فرهنگی و اجتماعی آن را سست خواهد کرد. بجای اغماض و تساهل در برابر کج راهه‌های جدید و تأکید بر وجه فرهنگی- اجتماعی به جای تاریخی، باید در برابر نوع جدیدی از تحریف تاریخی ایستاد و از خاطرات و صحت آن صیانت کرد.