اشاره:

با وجود آنکه 35 سال است درگیر مطالعات و بررسی های تاریخی- راهبردی هستم، ولی به مناسبت های مختلف دچار تردید و با این پرسش مواجهه می شوم که؛ موضوع و مسئله جنگ ایران و عراق چیست؟ متاثر از همین ملاحظات تا کنون درباره «جنگ و زندگی» و «تاریخ فرهنگی جنگ» و «بررسی های استراتژیک» مطالبی را با رویکردهای مختلف در سایت منتشر کرده ام، اما همچنان در پاسخ به پرسش مورد اشاره، ناتوان و همین ملاحظه یاد داشت حاضر را نوشته ام.

*******************

جنگ به اعتبار «عملِ منتهی به کشتار و انهدام» از سوی انسان ها و در زندگی فردی- اجتماعی آنها، جریان دارد و صورت می گیرد. به این اعتبار، حیات فردی- اجتماعی جامعه انسانی در کانون جنگ و نتایج آن قرار دارد. در عین حال این پرسش وجود دارد که؛ چرا مورخین تنها بررسی وقایع  سیاسی و نظامی جنگ را دستمایه مطالعات خود قرار می دهند؟ چرا مسئله «انسانی در جنگ» با وجود اهمیت آن در رویکرد تاریخی مغفول واقع می شود و یا در قالب «خاطرات دوست داشتنی» منتشر، و یا به تصویر کشیده می شود؟ بنظر می رسد رویکرد انسانی به جنگ، به دلیل ماهیت جنگ و نتایج آن، مبنی بر کشتار و تخریب حیات فردی- اجتماعی، به نگرش ضد جنگ منتهی می شود، و در نتیجه در کانون توجه قرار نمی گیرد. همچنین نگاه تاریخی و واقعه محور بیشتر با تمجید و ستایش، همچنین با فراز و نشیب قدرت و پیروزی ها و شکست ها نسبت دارد و لذا بیشتر محل نزاع و مناقشه قرار می گیرد.  

 ماهیت جنگ ایران و عراق و نگرش سیاسی - تاریخی به آن، متأثر از وقوع جنگ پس از پیروزی انقلاب است. به همین دلیل با وجود مشارکت مردمی در جنگ، بررسیها بیشتر با رویکرد دفاعی و در چارچوب ملاحظات سیاسی- تاریخی و نه ابعاد انسانی جنگ، صورت می گیرد. تامل در موضوع یاد شده به این دلیل اهمیت دارد که در نگرش و بررسیهای کنونی، تأثیر مخاطرات جنگ بر زندگی مردم و پیامدهای آن در حاشیه قرار می گیرد و کمتر مورد محاسبه دقیق واقع می شود.

 نظر به توضیحات یاد شده براین باور هستم که؛

1) جنگ تنها یک واقعه نیست، که به اعتبار تعیّن در زمان و مکان واقعه است.

2) جنگ تنها یک امر تاریخی نیست، که به اعتبار گذشت زمان اکنون تاریخی شده است.

3) جنگ تنها یک مسئله استراتژیک نیست، که به اعتبار نسبت آن با موجودیت، قدرت و استقلال کشور، یک مسئله استراتژیک است.

   بنظرم فراتر از همه؛ جنگ روایت زندگی یک نسل و مسائل آن است و به همین اعتبار هم تاریخی است و هم یک مسئله حیاتی و استراتژیک است. بنا براین رویکرد انسانی - اجتماعی به جنگ، نه تنها ضرورت های برخورداری از قدرت دفاعی و تهاجمی را روشن می کند، بلکه چهره حقیقی جنگ از این طریق آشکار خواهد شد و تأمل درباره مواجهه با آن در آینده و یا هرگونه مطالعات دیگر تاریخی و فرهنگی، موضوعیت و ضرورت دائمی دارد.