نتیجه جنگ ایران و عراق
اشاره:

   پیش از این در توضیح مفهوم پیروزی و شکست در جنگ، همچنین تفاوت مفهوم جنگ با دفاع مقدس مطالبی در سایت منتشر شد. بحث حاضر  با تمرکز بر تعیین شاخص در ارزیابی نتیجه جنگ، در پاسخ به این پرسش که؛ با چه معیاری باید نتیجه جنگ را مورد ارزیابی و قضاوت قرار داد؟ نوشته شده است.

*************

طرح مسئله:

 یکی از مسائل اساسی و چالش برانگیز کنونی در جامعه ایران، قضاوت درباره نتیجه جنگ است. برخی بر پیروزی ایران و برخی بر شکست، تأکید می کنند. حال این پرسش وجود دارد که؛ با چه معیاری باید نتیجه جنگ را مورد ارزیابی و قضاوت قرار داد؟ فرض بر این است که  مسئله اصلی در جنگ و نتیجه آن مبنی بر پیروزی و یا شکست است. در این صورت و فارغ از مفهوم نسبی در تعریف پیروزی و یا شکست، معیار اصلی در ارزیابی جنگ، در معادله «هدف- نتیجه» قابل ارزیابی است. با پذیرش این توضیح، پاسخ به پرسش اولیه را می توان از طریق بررسی این پرسش پاسخ داد؛ اهداف ایران در جنگ چه بود و چه نتیجه ای داشت؟

تجزیه و تحلیل:

1) به نظر می رسد درباره هدف دفاعی ایران در برابر تجاوز عراق، نوعی اجماع وجود دارد. در واقع با وجود نقدهای وارده درباره علل وقوع جنگ و مواضع منتقدانه ای که بیشتر از سوی نهضت آزادی طرح شد، ولی اکنون در درون جامعه ایران، تعمیق و نهادینه شده است. با نظر به اعلام عراق بعنوان متجاوز، از سوی دبیرکل سازمان ملل، درباره اهداف دفاعی ایران در برابر حمله عراق، برخلاف موضوع ادامه و پایان جنگ، نوعی توافق کلی وجود دارد.

2) تردید جدی درباره اهداف ایران در جنگ، نخستین بار پس از ادامه جنگ در خاک عراق طرح شد. به این معنا که اگر هدف ایران دفاعی بوده است، پس از فتح خرمشهر و آزادسازی مناطق اشغالی، چرا جنگ در خاک عراق ادامه یافت؟ پرسش یاد شده پیش از آنکه در مرحله تصمیم گیری برای ادامه یا اتمام جنگ در تابستان سال 1361 صورت بگیرد، یکسال بعد، با طولانی شدن جنگ طرح شد. این توضیح ناظر بر این معنا است که در شرایط پس از فتح خرمشهر، هیچ گونه ابهام و تردیدی درباره ادامه جنگ وجود نداشت، اما عدم دستیابی به پیروزی و طولانی شدن جنگ، موجب طرح پرسش درباره هدف ایران از ادامه جنگ شد. به عبارت دیگر؛ اگر جنگ با عملیات رمضان به پایان می رسید، در واقع پرسش از اهداف و علت ادامه جنگ، شکل نمی گرفت. در واقع تردید درباره اهداف، تابع طولانی شدن و نحوه پایان جنگ شده است.

3) با وجود آنکه، درباره موفقیت ایران در تأمین اهداف دفاعی در جنگ و آزادسازی مناطق اشغالی، وحدت نظر کلی وجود دارد. ولی درباره اهداف دفاعی- تهاجمی ایران در خاک عراق پس از فتح خرمشهر و نتیجه آن، تا اندازه ای ابهام و پرسش وجود دارد. چنانچه اشاره شد؛ اگر جنگ با سقوط صدام به پایان می رسید، پرسش از علت ادامه جنگ به صورت دیگری ازجمله مقایسه نتیجه جنگ با هزینه آن، طرح می شد. حال برای بررسی اهداف و نتیجه جنگ پس از فتح خرمشهر، از چه روشی باید استفاده کرد؟ اگر چارچوب نظری انقلاب را برای توضیح وقوع و ادامه جنگ انتخاب کنیم، همانگونه که می توان وقوع جنگ را حمله به یک انقلاب ارزیابی کرد، ادامه جنگ را نیز می توان با هدف سقوط صدام و نجات شیعیان عراق، توجیه نمود.

4) هدف ایران در چارچوب انقلاب، سقوط صدام بود، چنانچه در بهار سال 1359، پس از دستگیری و شهادت آیت الله صدر، امام خمینی شعار سقوط صدام را طرح و مردم عراق را به قیام علیه رژیم بعث، همانند قیام مردم ایران علیه شاه، دعوت کرد. مواضع امام و زمان آن، مهمتر از همه؛ علت آن، که در واکنش به شهادت آیت الله صدر بود، نشان می دهد که سقوط صدام بعنوان هدف انقلاب در عراق، مورد نظر امام بوده است. این هدف در زمانیکه بخش مهمی از مناطق و شهرهای مرزی ایران در اشغال عراق قرار داشت، قابل پیگیری نبود، اما پس از فتح خرمشهر و برتری ایران بر عراق، در واقع هدف انقلاب مبنی بر سقوط صدام، جایگزین هدف جنگ شد.

5) با توضیح یاد شده، بررسی پرسش اولیه را باید از طریق پاسخ به این پرسش بررسی کرد که؛ آیا اهداف ایران پس از فتح خرمشهر برای سقوط صدام، به نتیجه رسید؟ پاسخ به این پرسش، بلافاصله پس از پذیرش قطعنامه 598 دشوار بود، اما اکنون با سقوط صدام، آیا نمی توان تأکید کرد که ایران به اهداف خود رسید؟ گرچه صدام در جنگ با آمریکا شکست خورد و دستگیر و اعدام شد، اما اهداف ایران حاصل شد و بخش مهمی از موقعیت کنونی شیعیان در عراق، همچنین نفوذ سیاسی و فرهنگی ایران در این کشور، حاصل دستاوردهای ایران در جنگ با عراق است. بدون تردید اگر ایران صدام را ساقط کرده بود، با توجه به آنچه امریکا در عراق درگیر آن شد، موقعیت کنونی ایران در عراق و شرایط این کشور، با امروز تفاوت داشت، اما به لحاظ نتیجه، با دشواری می توان پیش بینی کرد وضع ایران از آنچه هم اکنون وجود دارد ف بهتر می شد!

نتیجه گیری:

   در چارچوب معیار «هدف - نتیجه»، پذیرش قرارداد 1975 از سوی صدام و سپس سقوط وی، همچنین موقعیت کنونی ایران در عراق و حاکمیت شیعیان در بغداد، بمنزله تأمین اهداف ایران در چارچوب انقلاب و جنگ قابل ارزیابی است. شکست های نظامی در ماههای پایانی جنگ، گرچه موقعیت سیاسی و نظامی ایران را تحت تأثیر قرار داد، اما روند تحولات منطقه ای و سرانجام سقوط صدام، بمنزله تأمین اهداف سیاسی ایران در جنگ با عراق است.