حلقه تفکر راهبردی سپاه در جنگ

اشاره:

نظر به اینکه فرماندهان و اندیشه های نظامی نقش اساسی در تحولات نظامی جنگ و نتایج آن دارد، در این یادداشت و در ادامه مباحث پیشین، حلقه اصلی تفکر و تصمیم گیری راهبردی و عملیاتی در سپاه، مورد بررسی قرار گرفته است. امیدوارم این اقدام در باره حلقه تفکر راهبردی در ارتش نیز صورت پذیرد.

                                         ******************

فرض بر این است که نبرد های نظامی و نتایج آن، حاصل رویارویی استراتژی ها، قدرت خلاقیت، شجاعت و ریسک پذیری فرماندهان، اراده و روحیه نیروها و مهمتر از همه؛ فراهم سازی امکانات و تجهیزات لازم، با برخورداری از پشتیبانی ملی است. توضیح یاد شده ناظر بر این معنا است که؛ ابعاد و دامنه موضوعات و مسائلی که باید برای تبیین وقایع و نتایج جنگ مورد بررسی قرار گیرد، بسیار گسترده و عمیق است.

 در این یادداشت از نظر روش شناسی این موضوع بررسی خواهد شد که «حلقه اصلی تفکر راهبردی- عملیاتی سپاه در جنگ»، چگونه شکل گرفت، شامل چه افرادی و با چه مشخصاتی بود؟ پاسخ به پرسش یاد شده، در چارچوب برخی شاخصها، علاوه بر اینکه تا اندازه ای مشخصه ها و عناصر اصلی تفکر راهبردی سپاه را روشن خواهد کرد، برای فهم سازوکار فکری، همچنین قدرت عملیاتی سپاه در جنگ،  حایز اهمیت است.

   حلقه اصلی تفکر راهبردی- عملیاتی سپاه شامل: برادران محسن رضایی، علی شمخانی، غلامعلی رشید، رحیم صفوی و شهید حسن باقری بود. گرچه افراد یاد شده از ابتدا درگیر حوادث سیاسی- امنیتی در انقلاب و جنگ بودند، اما این حلقه پس از انتصاب «آقا محسن» به فرماندهی سپاه و از سوی ایشان، با هویت مستقل از ارتش، کامل شد و بصورت هماهنگ بکار گرفته شده و توسعه یافت. تحول یاد شده در نیمه دوم سال 1360 و با تشکیل قرارگاه مرکزی کربلا تکمیل و نهایی شد. روابط درونی این حلقه و نحوه تعامل آنها با یکدیگر و در پیگیری موضوعات مختلف، تحت تأثیر قدرت فکری و فرماندهی آقا محسن قرار داشت. در این میان، بدون تردید شمخانی بعنوان قائم مقام سپاه، بیشترین تعامل را با فرمانده سپاه، در مورد اداره سپاه، مسائل سیاسی و تعاملات بیرونی سپاه، در سطح راهبردی با کشور و دولت، همچنین ماموریتهای سپاه در خارج از کشور، به ویژه تشکیل حزب الله لبنان داشت. سایرین نیز به تناسب موضوعات مختلف مانند، تعامل با ارتش، شناسائی دشمن، طراحی اولیه عملیاتها، پیگیری در خواست امکانات برای سپاه در کشور، و سایر موارد بکار گرفته می شدند.

 سوابق فرماندهان ارشد سپاه

                                         جدول در اندازه بزرگ

مشخصه های برجسته حلقه اصلی تفکر راهبردی- عملیاتی سپاه، به صورت زیر قابل مفهوم بندی است:

الف) محسن رضایی: با تجربه مبارزه مخفی و تشکیلاتی با رژیم شاه و تأسیس اطلاعات در سپاه برای مقابله با تهدیدات سیاسی- امنیتی، از قدرت ذهنی، تیزهوشی و توانایی فهم اطلاعاتی- عملیاتی، بصورت خلاقانه و با پذیرش خطرپذیری، برخوردار بود. همچنین از قدرت کم نظیری در سازماندهی و فرماندهی نیروها برای طراحی و فرماندهی عملیات برخوردار بود. هرچند این مشخصه ایشان تا کنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است .

ب) علی شمخانی؛ با تجربه مبارزه مخفی و تشکیلاتی با رژیم شاه و تأسیس سپاه خوزستان برای مقابله با تهدیدات امنیتی و نظامی، از قدرت ذهنی – هوشی و خوش فکری در فهم شرایط محیطی، شخصیت کاریزماتیک برای جذب و سازماندهی نیروها، همچنین هدایت آنها از طریق مفهوم بندی وضعیت موجود و تعیین اهداف اطلاعاتی- عملیاتی، برخودار بود.

ج) غلامعلی رشید؛ با تجربه مبارزه مخفی و تشکیلاتی با رژیم شاه، سابقه زندان و تأسیس سپاه دزفول برای مقابله با تهدیدات نظامی و امنیتی، از قدرت ذهنی و هوشی در فهم مخاطرات امنیتی، برای اقدامات اطلاعاتی و عملیاتی، همچنین شخصیت فکری- کاریزماتیک برای جذب و فرماندهی نیروها، از طریق تحلیل وضعیت و تعیین اهداف عملیاتی، برخوردار بود.

د) رحیم صفوی؛ با تجربه مبارزه مخفی و تشکیلاتی و آموزش نظامی در لبنان برای مبارزه با رژیم شاه و مشارکت در تشکیل سپاه در اصفهان، همچنین نقش فعال در مقابله با ضدانقلاب در کردستان، از شجاعت و شخصیت کاریزماتیک برای فرماندهی نیروها برخوردار بود.

هـ) شهید حسن باقری؛ از قدرت ذهنی و تیزهوشی فوق العاده ای برای اقدامات اطلاعاتی و ساختارسازی، همچنین طراحی و هدایت عملیات برخوردار بود. اعتماد بنفس، صداقت و جسارت روحی- فکری شهید باقری، نقش و موقعیت وی را بسیار برجسته و ممتاز کرده بود.

   حلقه اصلی هدایت راهبردی- عملیاتی سپاه، غیر از شهید حسن باقری، از تجربه مبارزه مخفی و تشکیلاتی با رژیم شاه، مشارکت در تأسیس سپاه در مناطق مختلف کشور، تجربه مقابله با تهدیدات سیاسی، نظامی و امنیتی برخوردار بودند. مهمتر آنکه؛ در طول جنگ در کنار هم تعامل عمیق و پیوسته ای داشتند. حضور شهید باقری گرچه در مقایسه با سایر اعضاء حلقه راهبردی سپاه در جنگ، کوتاه بود(28 ماه)، در عین حال شهادت وی موجب بحث و گفتگو و انتشار آثار بیشتری برای توضیح نقش وی در جنگ، در مقایسه با سایرین شده است که همچنان در قید حیات هستند. اعضاء حلقه راهبردی سپاه، با وجود تأثیرات اساسی در جنگ و سپاه، دارای آثار مکتوب و تأثیرگذر نیستند. گرچه درباره جنگ به مناسبت‌های مختلف، سخن گفته و برخی آثار را منتشر کرده اند که، مورد استناد و ارجاع قرار می گیرد.

   افراد یاد شده در مجموع با ویژه گی های فکری- عملیاتی که داشتند، از ظرفیت ارتقاء موقعیت سپاه در جنگ و تحول در روند جنگ از دفاعی به آزادسازی و جنگ تعاقبی در خاک دشمن، برخوردار بودند. هر چند شهادت حسن باقری قبل از عملیات والفجر مقدماتی، این حلقه را از نظر اشراف اطلاعاتی بر دشمن، دچار آسیب کرد، زیرا جایگزینی برای او وجود نداشت. تجربیات و مشخصه های فکری- عملی حلقه اصلی تفکر راهبردی- عملیاتی سپاه در جنگ، در مقایسه با ستاد تخصصی شهید صیاد شیرای در جنگ، کامل و موثرتر، و در نتیجه برتر بود. به همین دلیل سپاه را از یک نیروی انتظامی- امنیتی محدود، به نیروی نظامی بزرگ، با ساختار تیپ و لشکر تبدیل کرد. چنانچه در فاصله چهار سال، نقش و مشارکت نیروهای سپاه در جنگ، از اجرای عملیات ثامن الائمه(ع) به صورت سازمان گردان، به طراحی و اجرای عملیات فاو، بعنوان یکی از پیچیده ترین عملیاتهای آبی- خاکی در جنگ، با عبور از رودخانه اروند و بصورت مستقل از ارتش، ارتقاء یافت.

   فارغ از تجربیات مبارزاتی افراد یاد شده در مبارزه با رژیم طاغوت و پیروزی انقلاب، عوامل مختلفی در افزایش قدرت فکری و تجربه علمی آنها در طراحی و هدایت عملیات، مهمتر از آن در ایجاد انسجام فکری آنها نقش داشت که به آن اشاره می شود:

الف) برخورداری از تجربه آموزش نظامی و مقابله امنیتی با گروهها و جریانات مختلف، همچنین نقش فعال در مقابله اطلاعاتی- عملیاتی در برابر تحرکات مرزی و حمله عراق به ایران.

ب) برخورداری از تجربه مشارکت در طراحی عملیات محدود و ایذایی علیه دشمن، در مناطق اشغالی، از طریق اشراف اطلاعاتی بر دشمن و توانایی جذب، سازماندهی و هدایت نیروها برای تأمین اهداف عملیاتی.

ج ) برخورداری از تجربه مشارکت در طراحی عملیات مشترک با ارتش، که از طریق برگزاری جلسات مشترک دنبال می شد. جلسات یاد شده بمثابه آزمون تجربه و طرح های مشترک ارتش و سپاه، به همراه نوعی فراگیری و تعامل اطلاعاتی- فکری دوجانبه در میان آنها بود.

د ) برخورداری از تجربه و توانایی جذب و سازماندهی نیروها و امکانات سپاه و کشور برای جنگ، با پیگیری آن در سطوح مختلف. ملاحظه یاد شده موجب آشنایی با توانایی و مقدورات کشور برای ادامه جنگ شد.

هـ) برخورداری از تجربه و توانایی طراحی، هدایت و فرماندهی عملیاتهای مختلف، همچنین نقد و ارزیابی نتایج آن در جمع نیروها که برای استفاده از طراحی مجدد و ادامه جنگ مورد استفاده قرار می گرفت.

و ) برخورداری از تجربه و توانایی رویارویی ذهنی- عملیاتی با فرماندهان و نیروهای دشمن، در مراحل مختلف و به تناسب تحولاتی که بصورت تدریجی در جنگ رخ داد.

نتیجه گیری

   تجربه و قدرت حلقه اصلی تفکر راهبردی- عملیاتی سپاه در جنگ، توانایی آنها را برای شناخت و اشراف بر تحرکات دشمن، مقدورات کشور، توانایی نیروهای خودی و در نتیجه هدایت راهبردی- عملیاتی سپاه در جنگ، تدریجاً شکل داد و ارتقاء بخشید. به گونه ای که آثار و نتایج آن را در بسیاری از پیروزی های نظامی جنگ، تحولات ساختاری و نظامی در سپاه و جنگ، همچنین در اندیشه و روح و جسم آنها و مهمتر از آن، در نقش برجسته ای که پس از جنگ در مدیریت کلان دفاعی- امنیتی در ساختارهای سیاسی- نظامی و امنیتی کشور داشته اند، می توان مشاهده کرد.