جنگ ایران و عراق به دلیل تحولات هشت ساله و مهمتر از آن؛ تفسیر ایران از ماهیت جنگ و نحوه واکنش جامعه ایران در برابر عراق، نه تنها بر انقلاب سایه انداخت و جایگزین آن شد، بلکه پیامدهای داخلی آن در حوزه‌های سیاسی- اجتماعی و نظامی- امنیتی، به همراه پیامدهای سیاسی- نظامی و امنیتی آن در منطقه، همچنان ادامه دارد و بر روندهای موجود تأثیرگذار است. ملاحظه یاد شده، بیانگر ضرورت بازبینی سایر ابعاد و مسائل اساسی و تأثیرگذار در جنگ است. نظر به اینکه امام خمینی(ره) بعنوان رهبر انقلاب و فرماندهی کل قوا، نقش و تأثیر اساسی و پایدار در تمام حوزه ها از جمله واکنش دفاعی- تهاجمی ایران در جنگ داشته است، همچنین جنگ در چارچوب تفکر ایشان جایگزین انقلاب شد و بهمین دلیل قدرت دفاعی ایران در برابر عراق شکل گرفت، بنابراین بررسی تفکر امام درباره مسئله جنگ، موضوعیت جدی و اساسی دارد.

   پرسش از مولفه ها و تفکر امام درباره مسئله جنگ، حداقل از دو جهت اهمیت دارد که بمثابه مفروضات این بحث قلمداد می شود: نخست؛ توضیح درباره شناخت اندیشه امام و تأثیرات تعیین کننده آن در شکل گیری واکنش فکری و عملی جامعه ایران به جنگ است. علاوه بر این، نتایج و پیامدهای آن در شکل گیری رویکردها و نگرش های کنونی به جنگ می باشد. بنابراین اندیشه امام نه تنها واکنش فکری- عملی جامعه ایران را در برابر جنگ شکل داده، بلکه تفکر کنونی درباره جنگ نیز، تحت تأثیر آن قرار دارد. بر پایه ملاحظات یاد شده، این پرسش وجود دارد که؛ مولفه ها و شاکله تفکر امام خمینی(ره) درباره مسئله جنگ ایران و عراق چه بود؟

   لازم به ذکر است؛ یادداشت کنونی بر پایه مواضع و اظهارات امام درباره جنگ ایران و عراق و با استناد به آنها تنظیم شده است. منظور از «مولفه ها و شاکله» در این بررسی؛ موضوعات و عوامل مختلفی است که بصورت تدریجی و در یک بستر و زمینه تاریخی شکل گرفته و در تعامل با یکدیگر، مجموعۀ اندیشه و تفکر امام را درباره مسئله جنگ ترسیم کرده است.

در این بررسی فرض بر این است که، شالوده تفکر امام خمینی در باره جنگ، در چارچوب دفاع از اسلام بود. پیروزی انقلاب و استقرار نظام اسلامی سبب شد، حمله عراق به ایران در چارچوب جنگ اسلام و کفر، و جنگ حق و باطل مفهوم بندی شود.با وجود ادامه جنگ در خاک عراق امام همچنین از «جنگ دفاعی» سخن می گفتند. بنظر می رسد فارغ از مبانی دینی در بحث جنگ دفاعی، امام به سه دلیل بر این موضوع تاکید می کرد:

1) متجاوز بوده عراق و اشغال برخی از شهرها و مناطق مرزی

2) ادامه حضور ارتش عراق در برخی از مناطق اشغالی و نادیده گرفتن خواسته های ایران، مبنی بر تعیین متجاوز و پرداخت غرامت

3) حفظ اسلام و دفاع از مستضعفان و مسلمانان، به ویژه نجات مردم عراق از سلطه حزب بعث و صدام

با توضیح یاد شده بنظر می رسد، شِمای کلی و شاکله تفکر امام در جارچوب جنگ دفاعی، تحت تأثیر مولفه های سه گانه درباره مسئله جنگ، تشکیل و به شرح زیر می باشد:

- نگرش سیاسی- اجتماعی به جنگ

- تأثیر جنگ بر تحول روحی جامعه ایران

- استفاده از جنگ و قدرت نظامی برای پیشبرد اهداف

   امام خمینی در نخستین واکنش در تفسیر حمله عراق به ایران، پس از اشاره به جنگ حق و باطل و «جنگ اسلام و کفر» همچنین تأکید بر اینکه دست آمریکا از آستین صدام بیرون آمده است، دستاوردهای جنگ را برشماری کردند که وجوه سیاسی- اجتماعی آن غلبه داشت. نظر به تفسیر امام از جنگ در چارچوب اهداف آمریکا و صدام برای براندازی نظامی، حفظ نظام و انقلاب و همچنین تأمین تمامیت ارضی کشور، مورد توجه و اهتمام قرار گرفت. لازمه تحقق این اهداف، بسیج سیاسی- اجتماعی برای تأمین ثبات سیاسی در کشور و دفاع در برابر متجاوز بود.

   امام پس از مشاهده پیامدهای جنگ در ایجاد انسجام سیاسی و بسیج اجتماعی برای دفاع در برابر حمله عراق، وجه دیگری از جنگ را بعنوان عامل تحول روحی در جامعه ایران مورد تأکید قرار دادند. امام پیش از این نیز برای توضیح درباره وجه الهی انقلاب، به تحول روحی در جامعه ایران اشاره کرده و این امر را «الهی» ذکر کردند. بنابراین صورتی از این تحول روحی مجدداً با جنگ آشکار شد.

   با تغییر قدرت دفاعی ایران به قدرت تهاجمی و آزادسازی مناطق اشغالی، امام به تأثیر قدرت در پیشبرد اهداف توجه کردند. چنانچه پس از فتح خرمشهر به این موضوع اشاره کردند که؛ «امروز که ما قدرت داریم، نباید صدام را رها کنیم.»

   توضیحی که درباره مولفه های تفکر امام درباره مسئله جنگ بیان شد، به یک معنا؛ شاکله این تفکر را در تعامل با عمل و نتایج آن آشکار کرد. در واقع ضرورتهای واکنش به حمله عراق و بسیج جامعه ایران برای دفاع، همچنین آزادسازی مناطق اشغالی، موجب شد تا مولفه های تفکر امام درباره جنگ و شاکله آن، قوام پیدا کند.

   به نظر می رسد؛ مولفه سیاسی- اجتماعی و تحول روحی، ابتدا تفکر دفاعی را در برابر حمله عراق شکل داد و در عمل، پشتوانه شکل گیری قدرت تهاجمی ایران قرار گرفت. توضیح یاد شده از این جهت اهمیت دارد که ارتباط مولفه های مختلف را با یکدیگر و هر سه را در قوام شاکله تفکر امام درباره مسئله جنگ، در تعامل با جنگ و جامعه به تصویر می کشد.

   با فرض اینکه مولفه های سه گانه در یک بستر تاریخی و در فرآیند پیروزی انقلاب اسلامی شکل گرفته است، یکی از پرسش های اساسی، درباره پیش زمینه ها و چگونگی تأثیر مولفه ها در ایجاد شالوده‌های تفکر امام درباره مسئله جنگ، به لحاظ نظری و عملی است. «مولفه سیاسی- اجتماعی» و «تحول روحی» گرچه با وقوع جنگ مورد تأکید امام قرار گرفت، اما هر دو، ریشه در شکل گیری و پیروزی انقلاب دارد. وجه تمایز انقلاب اسلامی با مردمی بودن و «اعتقادات سیاسی- دینی» بمنزله بازتولید صورتی از قدرت دینی- مردمی برای مقابله با قدرت سیاسی- امنیتی شاه و حامیانش بود. بنابراین کارکرد دو مولفه یاد شده در انقلاب و نسبت آنها با یکدیگر، مجدداً با حمله عراق بازتولید شد و مفهوم «دفاع همه جانبه و مردمی» را در برابر تجاوز عراق شکل داد.

   مولفه سوم بمعنای شکل گیری استفاده از «قدرت نظامی»، برآمده از تحول حاصل از وقوع جنگ از یکسو و از سوی دیگر؛ شکل گیری دفاع مردمی بر پایه دو مولفه تحول سیاسی- اجتماعی و تحول روحی در مردم، می باشد. با این توضیح، شاکله تفکر امام درباره مسئله جنگ، در درون تحولات جنگ، صورت بندی و بنیان نهاده شد.