شهر خرمشهر پس از یك دوره مقاومت 40 روزه در برابر تجاوز ارتش عراق و پس از یك دوره اشغال 20 ماهه، سرانجام در تاریخ سوم خرداد سال 1361، با اجرای عملیات بیت‌القدس آزاد شد.

هم اکنون نام خرمشهر بر اثر فرآیند سیاسی- نظامی و اجتماعی، به یك نماد فرهنگی، اجتماعی و سیاسی تبدیل شده است. چنانچه مفهوم "مقاومت و پیروزی در جنگ" با نام خرمشهر و جنگ مردمی، در هم آمیخته و با آن معنا می‌شود. خرمشهر برای نسل برآمده از دوره مقاومت و آزادسازی، نامی بزرگتر از یك شهر و در ورای یك حادثه یا یك عملیات، بلکه افتخار آمیز و هویت ساز است. مجموعه این ملاحظات سبب شده است فتح خرمشهر به یك حادثه بزرگ تاریخی در فرهنگ و تاریخ ایران و انقلاب و جنگ، تبدیل شود.

1- مقاومت در خرمشهر از نظر نظامی، به منزله شكل‌گیری قدرت جدید دفاعی ایران بود. همین امر محاسبات عراق را در هم ریخت و مهمترین نتیجه آن، شكست عراق در استراتژی جنگ برق‌آسا بود. بسط و تعمیق مفاهیم و روش های دوره مقاومت، موجب گسترش عقلانیت جدید دفاعی و در تداوم آن، موجب تبدیل قدرت دفاعی ایران به قدرت تهاجمی شد.

2- از نظر سیاسی- استراتژیك، فتح خرمشهر نقطه چرخش در روند تحولات سیاسی و نظامی جنگ محسوب می‌شود چراکه پس از آن ماهیت جنگ تغییر كرد. پیش از فتح خرمشهر، اهداف جنگ علیه ایران، ناظر بر نگرانی از پیامدهای پیروزی انقلاب بود. با فتح خرمشهر مجدداً همان نگرانی هایی كه با پیروزی انقلاب حاصل شده بود، ایجاد شد، زیرا پیامدهای شكست عراق به منزله زلزله جدید در خاورمیانه بود و همان چشم‌اندازی كه با پیروزی انقلاب ترسیم شده بود، محقق می شد.

با فرض پذیرش فتح خرمشهر به عنوان یك حماسه بزرگ تاریخی، این پرسش وجود دارد كه؛ اساساً با اینگونه رخدادها چگونه باید برخورد كرد؟ به عبارت دیگر نسبت حوادث بزرگ تاریخی با تاریخ و سرنوشت حیات سیاسی  اجتماعی یك جامعه چیست؟ چگونه می‌توان یك جامعه را در امتداد رخدادهای بزرگ تاریخی هدایت كرد؟

بدیهی است پاسخ به این پرسشها نیاز به تامل و تحقیقات عمیقی دارد ولی می‌توان بر این موضوع تأكید كرد كه این گونه حوادث بزرگ، از ویژگی خاصی برخوردارند كه باید مورد توجه قرار گیرد. حوادث بزرگ تاریخی در واقع حاصل تلاقی رخدادها و روندهای خاصی هستند، به همین دلیل این نوع حوادث، جریان‌ساز، الهام‌بخش و مؤثر بر حال و آینده هستند و همواره با تفسیر و رویكردهای جدید مورد بازبینی و تولید قرار می‌گیرند.

با این توضیح می‌توان اجمالاً به این موضوع اشاره كرد كه فتح خرمشهر و تحولات جنگ، پیش و پس از آن، حاصل تحولات سیاسی- اجتماعی در ایران است كه در یك مرحله با انقلاب مردمی منجر به سقوط شاه شد. بعدها با مقاومت در برابر تجاوز ارتش عراق، منجر به ظهور قدرت دفاعی ایران و سپس موجب شکل گیری قدرت تهاجی ایران و در نتیجه، فتح خرمشهر شد.

منطق مقاومت و ادامه جنگ پس از فتح خرمثهر، متأثر از تعامل پیروزی های نظامی با تحولات سیاسی-اجتماعی بود. در تلاقی تعامل یادشده، فرهنگ جدیدی در چارچوب پیوستگی جنگ و انقلاب ظهور کرد که همچنان، با چالشهای تداوم و توسعه مواجهه است. بنابراین با شناخت ماهیت تحولات سیاسی- اجتماعی، باورها و اعتقادات و رفتارهای یك نسل و بررسی سایر مؤلفه‌ها‌ و متغیرها، می‌توان تا اندازه‌ای منطق حاكم بر وقوع حادثه بزرگ فتح خرمشهر را، ادراك كرد.  ادامه دارد ...