با گذشت 32 سال از فتح خرمشهر، هم اکنون نسل جدیدی در صحنه سیاسی– اجتماعی ایران حضور دارد که مقاومت در برابر تجاوز، پیروزی و یا درهم شکستن قوای نظامی دشمن را مشاهده و تجربه نکرده است. در واقع نسل حاضر در میانه یک گذرگاه تاریخی قرار گرفته است، به این معنا که از یکسو میراث‌دار گذشته است و از سوی دیگر در برابر الزامات عمل در آینده قرار دارد. مفروضات این بررسی به شرح زیر می باشد:

1- حوادث بزرگ تاریخی به دلیل منطق حاكم بر شكل‌گیری و وقوع آنها، دارای قدرت تاثیرگذاری بر حال و آینده هستند و می‌توانند تاریخ‌ساز و هویت بخش باشند. الگوسازی، تولید آگاهی و معرفت، تعیین معیار، جهت‌دهی و سایر امور، از جمله دستاوردها و پیامدهای حوادث بزرگ تاریخی است.

2- آگاهی ها و تصاویر ذهنی از پدیده های سیاسی، اجتماعی و تاریخی، بخشی از واکنشهای فردی و اجتماعی را در کنش ذهنی- عملی، از طریق قضاوت و ارزش‌گذاری نسبت به رویدادهای گذشته و عمل در برابر ضرورتهای آینده، شکل می دهد.

3- نسل حاضر تنها از طریق گفتارها، نوشتارها و تصاویر، با ابعاد و نتایج حوادث بزرگ تاریخی، مانند جنگ و انقلاب، آشنا شده است. توضیح یاد شده ناظر بر این موضوع است که ذهنیت نسل جدید از مسائل و رخدادهای بزرگ سیاسی و نظامی، تحت تاثیر گفتمان رسانه ای- نوشتاری قرار دارد.

بر پایه مفروضات یاد شده، این پرسش وجود دارد که؛ آنچه تا کنون درباره فتح خرمشهر گفته و یا نوشته شده است، ناظر بر چه موضوعات، مسائل و مفاهیمی است؟ پاسخ به این پرسش نه تنها بیانگر رویکردها و روشهای موجود نسبت به فتح خرمشهر است، بلکه می تواند " جغرافیای فکری " نسل جدید را از فتح خرمشهر، بعنوان یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران و انقلاب، ترسیم کند. هم اکنون سه تصویر از فتح خرمشهر نمایش داده می شود:

1) حماسه آزادسازی خرمشهر بمثابه یک پیروزی بزرگ ملی – تاریخی بر دشمن متجاوز

2) عملیات نظامی آزادسازی خرمشهر از سوی نیروهای نظامی، ارتش و سپاه

3) نقد تصمیم گیری و مدیریت جنگ، به دلیل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر

تصویر اول بمثابه یک پیروزی بزرگ ملی و هویت ساز، همواره در تاریخ ایران خواهد درخشید، زیرا فتح خرمشهر، با هیچ یک از پیروزی های دو قرن اخیر، در برابر دشمن متجاوز، قابل مقایسه نیست. این تصویر در عین حال به دلیل مناقشه درباره میزان نقش نیروهای نظامی در کسب پیروزی نظامی، همچنین درآمیختن آن با پرسش درباره علت ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر، در حال تبدیل شدن به یک موضوع مجادله آمیز سیاسی- نظامی است.

با این توضیح، باید تاکید کرد، برخی از گفتارها و نوشتارها درباره فتح خرمشهر، نه تنها تصویر یک پیروزی بزرگ تاریخی و ملی را در نزد نسل حاضر و نسلهای آینده مخدوش می کند، بلکه مانع از فهم عمیق از " مساله فتح خرمشهر " و الزامات مواجهه راهبردی- تاریخی با آن خواهد شد.

امتداد مفاهیم و معانی مندرج در نام خرمشهر به عنوان یك نام بزرگ و تاریخی، صرفاً با تجلیل از گذشته تحقق نمی‌یابد، بلكه باید بر پایه بزرگی ها و عظمت حاصل از مقاومت و پیروزی در خرمشهر، در سراسر كشور به طور عام و در خرمشهر به طور خاص، زمینه استقرار سامان جدیدی را فراهم كرد. در غیر این صورت حماسه فتح خرمشهر صرفاً در حد یك خاطره مطرح خواهد شد و تجلیل از آن در قالب عبارت پردازیهای مختلف، به عادت سالانه‌ای تبدیل خواهد شد. به عبارت دیگر در مواجهه با حوادث بزرگ تاریخی، سطحی نگری و برخورد صرفاً تبلیغاتی یا نگرش یك بعدی و نقد غیرمنصفانه، می‌تواند اثر ویرانگر داشته باشد، زیرا هر دو روش به یك میزان در تخریب یك میراث تاریخی سهیم هستند. به این معنا که نقد غیرمنصفانه یك تصمیم تاریخی، می‌تواند اراده تصمیم‌‌گیری یك ملت را در موارد مشابه مخدوش كند، چنانكه برخورد سطحی با مسائل بزرگ تاریخی، مانع از پشتوانه‌سازی برای تصمیم‌گیری، برپایه تجربیات حاصل از گذشته، در برابر چالشهای مخاطره آمیز در آینده خواهد شد.

  برخورد مناقشه آمیز با مسئله تاریخی فتح خرمشهر، بیانگر یک روش نهادینه شده در برخورد با سایر مسائل مهم تاریخی است. به همین دلیل با وجود برخورداری از حماسه های بزرگ سیاسی- تاریخی، مناقشات مجادله آمیز، بجای نقد تامل برانگیز و اندیشمندانه، با گذشت زمان و جابجایی نسل ها، درونمایه حماسه های بزرگ و تاریخی را از درون، مورد تهدید و آسیب قرار خواهد داد. ادامه دارد ...