مفهوم «تاریخ شفاهی» به لحاظ روش شناسی، ترکیبی از «تاریخ» و «شفاهی» است. تاکید بر تعریف یاد شده و محدود کردن آن، به نظر می رسد تنها راه حلی است که در ساحت مباحث نظری- روشی می تواند وجه تمایز تاریخ شفاهی با سایر گونه ها از جمله خاطرات، مصاحبه و گفتگو را روشن و حفظ کند.

   چنانچه روشن است؛ تا کنون برای توضیح درباره مفهوم و روش تاریخ شفاهی، آثار قابل توجه و تأثیرگذاری در ایران منتشر نشده است. بنابراین بحث روش شناسی در عین حالیکه در این زمینه ضروری و راهگشاست، اما می‌تواند به دلیل قرابت آن با مصاحبه و گفتگو، به مجادلات حاشیه ای تبدیل شود. بنابراین اهتمام به بررسی آنچه تاکنون تحت عنوان تاریخ شفاهی تهیه و منتشر شده است، با تأکید بر موارد و گونه های مختلفی که وجود دارد، بنظر می رسد روش مناسب‌تری برای تعیین معیار تاریخ شفاهی و وجوه افتراق آن می باشد. با این توضیح، آنچه تا کنون در حوزه تاریخ شفاهی جنگ ایران و عراق، از سوی برخی مراکز پژوهشی صورت گرفته و یا در حال انجام و گسترش است، به لحاظ سطح، موضوع و روش، به سه دسته یا گونه متفاوت قابل تقسیم است:

1) آثار منتشره شده در دفتر ادبیات مقاومت که به نحو گسترده ای مورد استقبال عمومی قرار گرفته است. این آثار نظیر کتاب «دا»، «پایی که جا ماند»، «من زنده ام» و ... گرچه به روش شفاهی تهیه شده است، اما موضوع آن بر محور آنچه بر فرد گذشته، استوار است. به عبارت دیگر؛ وقایع و روشن شدن آن، در گفتگو و نگارش متن موضوعیت ندارد، بلکه آنچه بر نویسنده یا راوی داستان گذشته، محور قرار می گیرد. بعبارتی تاریخ در این روش به جای واقعه به امر شخصی و کارگزار تقلیل پیدا می کند.

2) پروژه تاریخ شفاهی در مرکز اسناد دفاع مقدس که در دست تهیه است و تنها بخشی از آن، بدون توضیح درباره روش آن، در ویژه نامه فصلنامه نگین منتشر شده است. در این پروژه، موضوع جنگ در سطح فرماندهان ارشد به روش تاریخ شفاهی دنبال می شود. پروژه تاریخ شفاهی فرماندهان، از سوی راویان که پیش از این در کنار فرماندهان، شاهد وقایع بوده اند، بر محور وقایع جنگ، به تناسب موقعیت، تجربه و نقش فرمانده مورد نظر، دنبال می شود. با این روش، بررسی تاریخ از روش سنتی، بمثابه امر عینی، فاصله می گیرد و تا اندازه ای تلطیف و در واقع، آفاقی – انفسی می شود.

3) مجموعه آثار جدیدی که از سوی بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس منتشر شده، با اندکی تساهل و با تاکید بر تمایز آن با تاریخ شفاهی فرماندهان،  در واقع گونه ای جدید است. پنج عنوان از این آثار عبارت است از: «هنوز فرمانده مایی»، «صورت های خاکی»، «سرو سپید»، «خط به خط» و «یک لحظه شوکه شدم». در آثار یاد شده، وقایع جنگ در سطح رزمندگان دنبال و با مطالعه آن، سطحی از وقایع، برای مخاطبین روشن می شود. ویژه گی روش یاد شده، توضیح در باره چگونگی وقوع رخدادهای جنگ، تحت تاثیر تفکر و اراده انسانی است که در سطح تاکتیکی و در میدان نبرد، واقع می شود.

   در حالیکه گونه های سه گانه در حوزه جنگ ایران و عراق با استفاده از روش تاریخ شفاهی تهیه شده است، اما موضوعاتی که طرح شده و سطوح آن، با هم تفاوت دارد. همچنین تأثیرگذاری آن برای فهم وقایع و موضوعات جنگ، شامل، تفکرات و تصمیمات، همچنین اقدامات، یکسان نیست. مناسب است برای روشن شدن «مفهوم و روش تاریخ شفاهی»، آثار یاد شده در مقایسه تطبیقی، مورد بررسی قرار گیرد تا علاوه بر توسعه دانش تاریخ شفاهی، در سطح نظری و روشی، گونه های یاد شده به لحاظ موضوع و روش، اصلاح و تکمیل شود. ادامه دارد ...