m-doroodian|محمد درودیان

نویسنده و پژوهشگر جنگ ایران و عراق

اشاره:

   گفتگوی حاضر حاصل پرسش های جناب آقای عربی است که برای نگارش پایان نامه خود با عنوان «استراتژی نظامی برون مرزی پس از فتح خرمشهر» در فروردین سال 1394 انجام داده است. با توجه به موضوع مورد بحث و فرار رسیدن ایام فتح خرمشهر، مصاحبه حاضر که اختصاصی و برای پایان نامه انجام شده است، با موافقت جناب آقای عربی منتشر می شود . در ادامه مطلب را ملاحظه بفرمایید.

ادامه مطلب ...


  با فرض اینکه نام "خرمشهر" با مقاومت و پیروزی درآمیخته و از این حیث به یک نماد فرهنگی- هویتی و سیاسی- نظامی برای ملت و نظام ایران تبدیل شده است، چگونه باید با این پیروزی بزرگ مواجهه شد، آیا تجلیل از فتح خرمشهر، در مراسم مناسبتی به تنهایی کافی است؟ برای پاسخ با این پرسش باید صورت مسئله را در چارچوب پرسش دیگری مورد بررسی قرار داد، مبنی بر اینکه؛ الزامات نگرش راهبردی به مسئله مقاومت- پیروزی در خرمشهر چیست؟ پاسخ به این پرسش، بر پایه تعریف از مفهوم مقاومت و پیروزی، انجام خواهد گرفت.

الف) "مقاومت در خرمشهر"؛ جغرافیای مقاومت برای پیروزی را از یک شهر، به سایر مناطق جنگی گسترش داد و به الگوی ضرورت جنگ مردمی در برابر دشمن تبدیل کرد. همچنین ابعاد و چگونگی شکست دشمن متجاوز را در برابر مدافعین شهر، به نمایش گذاشت. ناکامی ارتش عراق برای تصرف سریع و کم هزینه خرمشهر، منجر به شکست استراتژی تهاجمی دشمن عراق شد.

ب ) "پیروزی در خرمشهر"؛ در امتداد سایر عملیات‌های آزادسازی، بمنزله شکست استراتژی استفاده از "زمین برای صلح" بود. به این معنا که امکان استفاده دشمن از سرزمین های اشغالی، برای تحمیل صلح به ایران، با شکست همراه شد.

   حال با توضیح یاد شده، بررسی راهبردی مستلزم، بررسی منطق و چگونگی «مقاومت در عین غافلگیری» و «فتح خرمشهر پس از بی ثباتی» است. بعبارت دیگر، نگرش راهبردی به مسئله خرمشهر، بمنزله واکاوی و تجزیه و تحلیل، معادله "غافلگیری- مقاومت" و "بی ثباتی سیاسی- آزادسازی مناطق اشغالی" است. به این معنا که:

1) در حالیکه ایران نسبت به تهاجم نظامی عراق در سطح راهبردی غافلگیر شده بود و هیچ گونه آمادگی و درک روشنی از مسئله جنگ و دفاع نداشت، چگونه مقاومت مردمی، بویژه در شهرها، از جمله خرمشهر، شکل گرفت؟

2) در حالیکه ایران عمیقاً درگیر بی ثباتی سیاسی بود و دو رئیس جمهور کشور، یکی فراری و دیگری شهید شده بود، چگونه روند آزادسازی مناطق اشغالی، متکی بر قدرت نظامی شکل گرفت و در نتیجه خرمشهر فتح شد؟

  مفروضات یاد شده، بیانگر پیچیده‌گی های شکل گیری سازوکار و منطق مقاومت در برابر تجاوز، همچنین آزادسازی مناطق اشغالی است. هر نوع بحثی در این زمینه، بمعنای تبیین چرایی و چگونگی آنچه روی داده است، می باشد، در حالیکه انجام این مهم ضروری است، مهمتر از آن، بررسی آنچه باید انجام می شد ولی به دلایلی صورت نگرفت، خواهد بود، از جمله:

1) چرا با کسب آمادگی دفاعی، از وقوع جنگ جلوگیری نشد و یا اینکه دشمن در نقطه صفر مرزی با شکست همراه نشد؟ مهمتر از آن، با وجود مقاومت در خرمشهر، چرا برای اعزام نیرو به منظور جلوگیری از سقوط خرمشهر، اقدامی صورت نگرفت؟

2) چرا با وجود پیروزی های نظامی و فتح خرمشهر، این پیروزی بزرگ، منجر به پیروزی قطعی بر دشمن نشد؟ در این صورت جنگ به پایان می رسید و پرسش از دلایل تداوم جنگ پس از فتح خرمشهر، دیگر موضوعیت نداشت.

  بررسی پرسش های یاد شده، از دو جهت اهمیت دارد: نخست؛ شکل گیری رویکرد و روش جدید به جنگ، بمنظور فهم مناسب و بهتر از مسائل دفاع- مقاومت و دیگری ضرورت بهره برداری از دو تجربه گرانقدر و اساسی، برای پاسخ به نیازهای حال و آینده است. 

پایان

مقاومت در خرمشهر هم اکنون به نماد مقاومت در جنگ تبدیل شده است. با این توضیح، این پرسش وجود دارد که؛ اهمیت مقاومت در خرمشهر چیست و چه نتایجی داشته است؟

تجزیه و تحلیل

1- تصرف خرمشهر- آبادان از اهداف اولیه عراق بود. با این تفاوت که به گفته یکی از فرماندهان دشمن که بعدها به اسارت درآمد، ارتش عراق تصور می‌کرد با اجرای آتش بر روی شهر، مردم شهر را تخلیه خواهند کرد و با پیش‌روی یک گردان از نیروهای ارتش عراق ، شهر تصرف خواهد شد.

2- مقاومت در خرمشهر بمدت 44روز (20شهریور تا 4 آبان 1359) به طول انجامید و دشمن بیش از یک لشکر از نیروهای خود را به صورت تدریجی وارد خرمشهر کرد تا موفق به اشغال بخش غربی شهر شد.

3- مقاومت در خرمشهر موجب تأخیر در پیش‌روی دشمن به سمت آبادان شد. با این توضیح، مقاومت در خرمشهر موجب ایجاد فرصت برای شکل‌گیری مقاومت در آبادان و در نتیجه حفظ آبادان شد.

4- مقاومت در خرمشهر- آبادان، مانع از تحقق یکی از اهداف سه‌گانه عراق، مبنی بر لغو قرارداد 1975 الجزایر از طریق تسلط بر شمال رودخانه اروند شد.

5- مقاومت در خرمشهر موجب اهمیت تصرف شهر برای دشمن و اعلام جشن پیروزی از سوی عراقی‌ها شد. در حالیکه از پاسگاه مرزی شلمچه تا کشتارگاه کمتر از 15کیلومتر است و برای نیروی مکانیزه- زرهی تنها با یک خیز شهر قابل تصرف بود واز آنسوی اروند با اجرای هر نوع آتش مستقیم- منحنی، شهر آسیب‌پذیر بود.

6- مقاومت مردمی در جنگ، بویژه در خرمشهر به سازمان‌های نظامی و مسئولین سیاسی کشور زمان کافی و اعتماد به نفس داد تا از طریق سازماندهی قدرت دفاعی، علاوه بر ناکام گذاشتن دشمن در تحقق اهداف، زمینه آزادسازی مناطق اشغالی را فراهم نمایند.

نتیجه گیری

1- مقاومت در خرمشهر، جایگاه و نقش تاریخی- نظامی مقاومت در برابر دشمن را به نمایش گذاشت، در حالیکه مناقشات سیاسی در کشور، مانع از ایجاد قدرت بازدارندگی در برابر حمله دشمن و شکست متجاوز در نقطه صفر مرزی می‌شد.

2- سامان‌دهی قدرت دفاعی کشور، مهمترین مسئله آینده کشور در برابر تهدید و خطر جنگ مجدد است. مقاومت در خرمشهر امکان‌پذیری ایجاد قدرت دفاعی متکی بر مردم را اثبات کرد، حال آنکه امروز مناقشه درباره نقش سازمان‌های نظامی، مانع از شناخت عمیق و بهره‌برداری از دست‌آوردهای مقاومت مردمی شده است.




همه پیوندها