m-doroodian|محمد درودیان

نویسنده و پژوهشگر جنگ ایران و عراق

   پژوهشگر ارجمند جناب آقای هدایت الله بهبودی، در یادداشت اخیر خود، مشاهدات و تجربیاتی را که داشته است، در ذیل عبارت «غیبت سخت‌کوشی و حضور آسان‌گیری در تاریخ نگاری»، مفهوم بندی کرده است. نامبرده در این یادداشت که در تاریخ 3 دی 93 در خبرگزاری کتاب منتشر شده است، ضمن توضیح این موضوع، به پیامدهای آن شامل «تنبلی فکری» و «ساده پسندی» اشاره کرده است. با فرض صحت ارزیابی ایشان از وضعیت کنونی پژوهش در حوزه تاریخ نگری، این پرسش وجود دارد که؛ علت پیدایش این وضعیت چیست؟

   بررسی پرسش یاد شده از دو جهت «پژوهشی» و «سیاسی- اجتماعی» اهمیت دارد که هر دو نسبت وثیقی با یکدیگر دارند. به این معنا که «پژوهش» به لحاظ روش و موضوع، همچنین نتایج کارکردی آن، تابع فرهنگ و شیوه تفکر حاکم بر جامعه است. بنابراین پژوهش و پژوهشگری به یک اعتبار، محصول فرهنگ و نظام آموزشی کنونی و در عین حال برای پاسخگویی به نیازهای جامعه است.

   با فرض پیوستگی وضعیت پژوهش با وضعیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کشور، برای روشن شدن وجوه مختلف مسئله یاد شده، می توان از دو نقطه عزیمت متفاوت شامل: ملاحظات فکری- روشی ناظر بر پژوهش در حوزه تاریخ نگاری بویژه جنگ ایران و عراق و همچنین وضعیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه، مسئله مورد نظر را بررسی کرد. ملاحظه یاد شده بیانگر پیچیده‌گی و گسترده‌گی دامنه بحث است که امکان بررسی کامل آن در این یادداشت وجود ندارد. در عین حال از نقطه عزیمت ملاحظات فکری- روشی در حوزه پژوهشی، به چند موضوع اشاره خواهد شد:

1) با فرض اینکه پژوهش، پاسخ به مسئله است و مسئله با هدف پژوهش و نتایج کارکردی آن نسبت دارد، کدامیک از نیازهای حوزه سیاسی- اجتماعی به عنوان مسئله پژوهشی مطرح می‌شود که موجب توسعه و تعمیق پژوهش‌های تاریخی شود؟ اساساً وقتی نتایج پژوهش هیچ نسبتی با نیازها و گفتمان موجود، در حوزه سیاسی- اجتماعی نداشته باشد، آیا انگیزه ای برای پژوهش جدی و در نتیجه سخت‌کوشی برای آن فراهم می شود؟

2) آسیب پذیری در حوزه پژوهش، علاوه بر وجوه فکری- روشی، از نظر اخلاقی نیز باید مورد توجه قرار بگیرد. اقداماتی مانند رونویسی، استفاده از مطالب دیگران بدون نقل منابع، انتشار مطالب دیگران بنام خود و بسیاری از اقدامات دیگر که متأسفانه رو به افزایش است، بیانگر وجوه دیگری از بی انگیزه‌گی علمی- پژوهشی، همچنین گسترش اخلاق سودجویی در حوزه پژوهش تاریخی است.

3) بخش مهمی از وضعیت پژوهشی در حوزه تاریخ نگاری جنگ، برخلاف تصور رایج، مبنی بر عدم حمایت از پژوهشگران و پشتیبانی مالی، دقیقاً متأثر از هزینه کردن‌های بی‌حساب و کتاب است. در واقع مداخله نهادهای مسئول، در پژوهش تاریخی که تحت تأثیر ملاحظات و اهداف سیاسی- اجتماعی قرار دارد، پژوهش در تاریخ را به یک حرفه با اغراض مالی- اجتماعی تبدیل کرده و لذا گمشده این میدان، همان «سخت‌کوشی و سخت‌گیری» برای به ثمر رسیدن نتایج پژهش خلّاقانه است.

لینک مرتبط:

---------------------------------

- غیبت سخت‌کوشی و حضور آسان‌گیری در تاریخ نگاری


سخن درباره «تحریف تاریخ» و ضرورت مقابله با آن، همزاد تاریخ نگاری وقایع تاریخی است. به عبارت دیگر؛ همواره آنچه از وقایع تاریخی روایت و یا از سوی مورّخین ثبت و ضبط و نگارش شده است، در برابر ابهام و اتهام تحریف قرار داشته است. ملاحظه یاد شده با نظر به اینکه جامعه ایران هم اکنون درگیر روایت و نگارش تاریخ جنگ و انقلاب است، موجب طرح این پرسش شده است که؛ آیا تاریخ تحریف می شود؟ پاسخ اولیه به این پرسش، با نظر به توضیحاتی که در مقدمه این بحث بدان اشاره شد، مثبت است. زیرا اگر تاریخ تحریف نمی شد، مفهوم تحریف، همزاد با روایت تاریخ و نگارش آن، قرار نمی گرفت. در عین حال این موضوع نیاز به توضیح بیشتری دارد که در ادامه به آن اشاره خواهد شد. مفروضات این یادداشت از تعریف «تاریخ» و «تحریف» به شرح زیر است:

 1- «تاریخ» در این بررسی، به معنای رویدادهای متعیّن در زمان و مکان است که بر اثر کنش- واکنش بازیگران، با تأثیر از عوامل مختلف شکل گرفته و سپس ثبت و ضبط و از سوی عاملان، ناظران و شاهدان، روایت یا از سوی مورّخین، مورد تحقیق و بررسی قرار گرفته و نگارش شده است.

 2- «تحریف» در این بررسی به این معنا است که هر آنچه درباره رویداد و کنش- واکنش های مشخصی گفته یا نوشته می شود که با آنچه واقع شده از نظر انگیزه، اندیشه و عمل، به صورت کامل انطباق ندارد، صورتی از تحریف است.

   با تعریف تحریف، اینگونه به نظر می رسد که نه تنها دعوی و اتهام تحریف، همزاد تاریخ است، بلکه تاریخ اساساً با تحریف همراه است. زیرا هیچ فرد یا مجموعه ای در زمان واقعه و پس از آن، قادر به شناخت و فهم جزئیات و کلیات یک واقعه تاریخی نخواهد بود. مهمتر آنکه؛ شناخت با واسطه و نه بصورت مستقیم، صورت می گیرد. بنابراین هر آنچه درباره واقعه فهم، بیان یا نوشته می شود، تنها نوعی برداشت «از» واقعه است.

  ملاحظه یاد شده یکی از عوامل مهم در روایت ها و نگارش های مختلف از وقایع تاریخی است. به عبارت دیگر؛ اگر واقعه واحد است و همه آن را یکسان فهم می کنند، چرا روایت‌ها و نگارش ها از تاریخ، متنوع و متکثر است؟ کدام یک صحیح است؟

  توضیح یاد شده موجب تفکیک در مفهوم تحریف خواهد شد. زیرا تحریف به معنای عام که همزاد تاریخ و تاریخ نویسی است، اجتناب ناپذیر است و بدلیل محدودیت های شناخت و فهم عامل انسانی، هیچگونه راه‌حلی ندارد. تحریف به معنای خاص؛ نوعی «غرض‌مندی منفعتی»، در گزینش و جابجایی یا حذف و اضافه درباره وقایع تاریخی است. این مهم نیز بخشی از تاریخ است، با این تفاوت که از طریق روش های مختلف سعی می شود با آن مقابله شود.

  کنش- واکنش های بازیگران در وقایع تاریخی و دسته بندی‌هایی که به شکل اجتناب ناپذیری شکل می‌گیرد، با کنش- واکنش ها در روایت و نگارش تاریخ واقعه در می‌آمیزد و ادامه پیدا می کند. به همین دلیل، مناقشات سیاسی برای تصمیم گیری و عمل در برابر وقایع تاریخی، بعدها به مناقشه سیاسی- تاریخی تغییر صورت می دهد و ادامه پیدا می کند. بر اساس توضیح یاد شده، نباید وقایع تاریخی و نگارش تاریخ آن را، بمثابه یک امر فیزیکی و صوری تلقی و برابر نظر «اثبات گرایان» از طریق فکت های تاریخی و اسناد، بازسازی آن را محتمل تلقی کرد. واقعه تاریخی برای انسان و جامعه روی می دهد، بنابراین با انسان در همه ابعاد شامل: ادراک تجربی، فهم و عمل قبل از واقعه، در درون واقعه و پس از آن، نسبت دارد و تغییر می‌کند.

  مواجهه با وجه دوم تحریف به معنای «غرض‌مندی منفعتی» که یک امر دائمی در زمان واقعه و پس از آن می باشد، و با فرض «تاریخ‌مندی انسان و جامعه» همچنین عدم اعتماد قطعی به آنچه گفته و نوشته می شود، از طریق «تحقیق دائمی در تاریخ» با «روش انتقادی» امکان پذیر خواهد بود.


1- شأن و جایگاه تاریخی وقایع بزرگ، به نحو اجتناب ناپذیری از طریق تاریخنگاری آن آشکار می‌شود. وقایع تاریخی از طریق تمایز میان قبل و بعد از واقعه، جامعه و مورخین را تحت تاثیر قرار می دهد. بااین توضیح، تاریخ با تاریخنگاری نسبت دارد، به این معنا که تاریخنگاری تابع ظهور وقایع بزرگ تاریخی است و تاریخ بدون تاریخنگاری از سوی مورخین، ماندگار نخواهد شد.

2- وقایع بزرگ تاریخی، تفکر تاریخی و روشهای بررسی رخدادها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بعبارت دیگر؛ رخدادهای بزرگ تاریخی، تأثیر پارادایمیک دارد. زیرا جهان بینی و باورداشتها، همچنین الگو و روش تفکر تاریخی را تغییر می دهد. این مهم تا اندازه ای متأثر از شرایط و تغییراتی است که با وقوع رخدادهای تاریخی شکل می گیرد، و دستخوش تغییر و دگرگونی می شود.

3- اهمیت وقایع تاریخی، پیدایش و نتایج آن، بیش از آنکه در عرصه های مختلف سیاسی، نظامی و اجتماعی آشکار شود، در عرصه اندیشه و روش تفکر صورت می گیرد. در واقع بنیان‌های جدید سیاسی- اجتماعی، با تغییر در باورها و تفکرات و سپس در عرصه تحولات سیاسی و اجتماعی شکل می گیرد و آشکار می شود.

4- برپایه توضیحات یاد شده، این پرسش وجود دارد که؛ حوادث بزرگ نظیر جنگ و انقلاب طی سه دهه گذشته، چه تأثیری در تفکر و روش بررسی های تاریخی در ایران داشته است؟ روش های کنونی در بررسی‌های تاریخی، اساساً به وقایع گذشته نظر دارد یا به آینده؟ آیا تفکر تاریخی، بدون نظرداشت به آینده شکل خواهد گرفت؟

5- جنگ و انقلاب در حالیکه از نظر هدف و روش تفاوت دارد، اما افق تاریخی آنها با نظر به آینده است. انقلاب با ایجاد دگرگونی اساسی، نظر به آینده دارد،  جنگ نیز یک مسئله مخاطره آمیز نسبت به هویت و موجودیت جامعه و کشور، در آینده است. بنابراین انقلاب با دگرگونی بنیادین و جنگ با دفاع از هویت و موجودیت، نظر به آینده دارند.

6- بنظر می رسد هم اکنون تفکر و روش تاریخی موجود در بررسی "انقلاب و جنگ"، بیشتر واقعه محور با نظر به گذشته و یا درگیر مباحث تئوریک است. فارغ از علت و نتایج نگرش یاد شده که نیاز به بررسی جداگانه دارد، تداوم وضع کنونی موجب پیدایش دو مسئله اساسی می شود:

  الف) همواره نوعی شکاف میان تجربه گذشته با نیازهای آینده ایجاد می شود. بعبارت دیگر موضوعات و مسائل تاریخی، بیش از درس آموزی، دستمایه مناقشات سیاسی قرار می گیرد.

  ب) تفکر و روش بررسی تاریخی بر پایه "شکاف" میان تجربه گذشته با نیازها ی آینده، بهمراه "مناقشات" سیاسی، موجب بحرانهای هویتی در نسل جدید و ظهور شکافهای نسلی می شود، زیرا روایت‌ها و تحلیل های تاریخی، برای نسل پس از واقعه، از انسجام و معنا تهی، و جای خود را به ابهامات و پرسشها می دهد.


ادامه سخنرانی به مناسبت سالگرد تاسیس "تاریخنگاری جنگ" در سپاه :

   بعد از سی سال تحقیقات، به این نتیجه رسیده‌ام که برداشت اولیه‌‌ای که ما از جنگ داشته‌ایم، چه به لحاظ مفهوم و چه به لحاظ روش، می‌تواند زندان فهم ما باشد، برای امروز و آینده. یعنی ما باید این ظرفیت را در خود ایجاد کنیم که در برداشت‌ها و تفسیرهایی که به مسئله‌ تاریخ‌نگاری جنگ داشته‌ایم، تجدید نظر کنیم.

مرکز اسناد دفاع مقدس امروز از نظر اسناد بی‌نظیر است؛ راویانی وجود دارند که در کنار فرماندهان حضور داشته‌اند و مشاهدات خود را نوشته‌اند و منتشر کرده‌اند. آثاری را مرکز منتشر نموده و در قالب اطلس، کتاب‌های تحلیلی و روزشمار، روش توصیفی و مستند را برای تاریخ‌نگاری جنگ، نهادینه کرده اند. بنده معتقدم بیشترین ظرفیت و توانمندی مرکز در همین تاریخ‌نگاری جنگ است.

به نظرم اگر همین حوزه را پی‌گیری کنیم، کافی است. اما به هر روی باید در روش تاریخ‌نگاری، بیشتر کار شود، چرا که در این خصوص کار خاصی نکرده‌ایم. تنها کتابی که در زمینه روش قابل اعتنا است‌‌، همان کتاب "تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری" است که مقالات و مطالب منتشر شده در فصلنامه نگین است، غیر از آن چیز دیگری که تحقیقات مستقل باشد، منتشر نکرده‌ایم. حال آنکه بیش از هفتاد ساعت با افراد مختلف در خصوص تاریخ‌نگاری جنگ گفت‌وگو شده است و اگر همین گفت‌وگو‌ها را جمع‌آوری کنیم، متوجه می‌شویم که ظرفیت ما در تاریخ‌نگاری است و حتی می‌توان هدف نهایی‌مان را تدوین تاریخ جامع، از جنگ ایران و عراق قرار دهیم.

ما نگاهی می‌خواهیم که مبتنی بر کلیات باشد؛ جزئیات ارزشمند است اما وقتی موجودیت پیدا می‌کند که کلیاتی وجود داشته باشد. مثلاً الآن برای ما چقدر مهم است که اسم گردان‌ها و لشکرهای شاه اسماعیل چه بوده است. این جزئیات چقدر برای ما مورد توجه است؟ به نظرم ما باید از این جزئیات عبور کنیم و به کلیات بپردازیم.

ما در آن زمان، خود واقعه را مورد اهمیت قرار می‌دادیم. به این معنی که من به فرمانده مراجعه می‌کردم و در کنار او منفعل از عمل او، به ثبت و ضبط وقایع می‌پرداختم. اگر جلسه‌ای برگزار می‌شد، ضبط می‌کردم، اگر فرماندهی صحبت می‌کرد ضبط می‌کردم و نهایتاً با پایان عملیات گزارش خود را می‌نوشتم. یعنی همان‌طوری که یک فرمانده، جنگ را اداره می‌کرد، ما نیز‌‌ همان جنگ را ثبت و ضبط می‌کردیم. امروز مسئله‌ی ما چیست؟ بررسی بخشی از اسناد به جا مانده از دوران جنگ و بررسی بخشی از حرف‌هایی که تازه برای اولین بار بعد از جنگ زده می‌شود؟ در واقع مسئله‌ی ما امروز این نیست که با جنگ به عنوان یک واقعه‌یی که دیروز اتفاق افتاده است، مواجه شویم، بلکه جنگ به دلیل اهمیتی که دارد، به امری ذهنی تبدیل شده است و روز به روز هم بر اهمیت آن افزوده می‌شود.

در زمان جنگ به کسی خائن نمی‌گفتند، اما امروز به دلیل مسائل سیاسی، می‌گویند فلان فرد در زمان جنگ خیانت کرده است. این مسائل در زمان جنگ اصلاً موضوع ما نبود، اما امروز موضع ما نسبت به این موضوعات چگونه است؟ در واقع این مسائل فرآیند تاریخی شدن یک مسئله است که به سه موضوع در این زمینه باید بپردازیم:

اول) در زمان جنگ تحمیلی، وقوع جنگ میان ایران و عراق بر اساس این نظریه تعبیر شد که انقلاب ایران صدام را تحریک کرد تا به ایران حمله کند. این نظریه از آن‌جا مطرح شد که به حمله‌ی صدام به کشورمان مشروعیت دهد. این نظریه بعداً تغییر کرد، چرا که بعد از جنگ با ایران، وقتی صدام به کویت حمله کرد، توسط سازمان ملل به عنوان متجاوز شناخته شد. آن‌ها بعد از جنگ صدام با کویت می‌خواستند مشروعیت جنگ با ایران را تبیین کنند، به همین دلیل مشروعیت آن را از این نظر تبیین کردند که صدام متجاوز است و به دلیل این متجاوز بودن به خاک ایران حمله کرده است. طبیعی است که داده‌های جدیدی مطرح شد و کتاب‌هایی در خصوص اسناد تجاوز صدام به خاک کشورمان توسط غربی‌ها منتشر شد. در واقع این نظریه‌ها بوده که داده‌ها را تولید کرده و مفاهیم را ساخته است. در روند تاریخی شدن جنگ، نظریاتی که در مورد علل وقوع آن وجود دارد، مدام تغییر می‌کند. پس ما هم به عنوان یک مرکز باید تغییر کنیم، مبانی و روش جدیدی را در نظر بگیریم و داده‌های جدیدی را تولید کنیم.

دوم) میزان آمادگی ارتش برای جنگ است. من دوره‌ 20 ماهه پیروزی انقلاب تا حمله‌ی عراق را چندین بار در زمان‌های مختلف مطالعه کردم و کتاب‌هایی که توسط ارتش به چاپ رسیده است را خوانده‌ام. تا قبل از وقوع جنگ یک سند در میان این اسناد ندیدم و در مطبوعات آن دوره هم حتی یک خبر را بررسی نکردم که در طی آن ارتش اعلام کرده باشد برای حضور در جنگ آمادگی ندارد، حتی خبری دال بر این‌که ارتش به یکی از مسئولین گفته باشد آمادگی دفاع از کشور را ندارد، مشاهده نکردم. بنابراین، ادبیات فروپاشی قدرت دفاعی ایران چگونه تولید شد؟ ‌صدام و غرب معتقد بودند ایران آسیب‌پذیر است و اگر مورد حمله قرار بگیرد، شکست می‌خورد. اما بعد از حمله و شکست عراق، ادبیات ارتش به این صورت شکل گرفت که ارتش آماده‌ی دفاع از کشور نبوده ‌است. در واقع از سوی ارتش، بعد از وقوع جنگ، ادبیاتی تولید شد که با ادبیات غربیها و عراق، قبل از حمله به ایران تلاقی‌ دارد. گسترش گفتمان فروپاشی ارتش از سوی غربیها و عراقیها، با هدف تهییج عراق برای حمله به ایران و تضمین پیروزی تولید شد، حال آنکه شکست عراق نشان می‌دهد که آن ادبیات غلط بوده است.

سوم) پیش‌بینی وقوع جنگ است. برابر اسناد موجود، همه، وقوع جنگ را در شهریور سال 1359 پیش‌بینی می‌کنند. قاطع‌ترین سند‌های منشر شده از سوی ارتش، وقوع جنگ را در 20 شهریور پیش‌بینی کرده اند. در واقع ارتش با وقوع جنگ، جنگ را پیش‌بینی کرد، چرا که جنگ از تاریخ 20شهریور در برخی مناطق آغاز شد و در 31 شهریور بصورت سراسری بود. پیش‌بینی یعنی باید چند ماه قبل از آغاز جنگ، انجام شود. الآن سردار صفوی می‌گویند ما پیش‌بینی کردیم، آقای شمخانی می‌گویند ما آغاز جنگ را پیش‌بینی کردیم، ارتش می‌گوید پیش‌بینی جنگ را ما انجام دادیم.

   نظر به اینکه بیش از یک دهه ایران از سوی آمریکا و اسرائیل به حمله نظامی تهدید می شود، اگر درباره احتمال حمله عراق به ایران پیش بینی صورت گرفته، مناسب است اسناد آن ارائه شود تا بتوانیم بر اساس اسناد کار تحقیقاتی بیش‌تری انجام دهیم، چرا که احتمال جنگ مجدد وجود دارد.

هم اکنون با وجود خطر حمله نظامی به ایران، به عدد انگشتان دو دست مقالاتی وجود ندارند که از تجربه‌ی جنگ با عراق استفاده کنیم تا در مقابل دشمن برای بار دوم غافل‌گیر نشویم. اگر از جنگی برای شرایط مشابه استفاده نکنیم، آن تجربه در تاریخ محصور شده است. اگر در جنگ، دفاع صورت نمی‌گرفت، سرنوشت جامعه‌ی ما عوض می‌شد. اگر در برابر حمله عراق شکست نظامی خورده بودیم، باید کاغذ سفید برای صدام امضا می‌کردیم. طبیعی است که مقاومت‌هایی شده است و این مقاومت‌ها ارزش بسیاری دارد و باید به آن‌ها هم پرداخت، اما مسئله‌ی اصلی این است که؛ حالا که جنگ در برخی موارد دچار تحریف می‌شود و خادمان آن نادیده ‌گرفته می‌شوند، باید نقش و ارزش تاریخی مقاومت در جنگ و اهمیت آن در حفظ موجودیت این کشور، بررسی و تبیین شود.

پایان


   ایبنا : شما از همان ابتدای جنگ، در سپاه بودید؟ بگویید چطور شد كه تاریخ نگاری جنگ در دفتر سیاسی سپاه شكل گرفت؟

   درودیان : وقتی جنگ شروع شد، من و تعدادی از دوستان در دفتر سیاسی سپاه کار می‌کردیم. البته از سال 58 آنجا بودیم و ابراهیم حاجی محمدزاده مسوولش بود. هنگام جنگ ما همچنان درگیر کار در دفتر سیاسی بودیم. آن زمان هنوز اولویت اصلی کشور، مسایل استقرار و تثبیت نظام و چالش‌های امنیتی آن بود. در کردستان، گروه‌های تروریستی خرابكاری می‌كردند و به همین خاطر، بیشترین توان و ظرفیت دفتر سیاسی سپاه، متمرکز روی این بحران بود. در این دوره، بخشی از کاری که خود من انجام می‌دادم، تحقیق و پژوهش روی شخصیت‌ها بود. پرونده‌های امام‌خمینی (ره) و ابوالحسن بنی‌صدر دست من بود. بعد از رصد و تحلیل مطالب مرتبط با این شخصیت‌ها، گزارش و تحلیلی می‌نوشتم كه در بولتن داخلی سپاه به نام «رویدادها و تحلیل» منتشر می‌شدند. بعد از آن هم در بخش خارجی مشغول به کار شدم.

   ایبنا : پس بیشتر با رویكرد پژوهش‌های سیاسی کار می‌کردید؟

   درودیان : بله. سیاسی و امنیتی. وقتی جنگ شروع شد، همچنان این روند ادامه داشت تا 6 یا 7 ماه از جنگ گذشته بود كه فروردین سال 60، سمیناری برگزار شد و حاجی محمدزاده با علی شمخانی كه آن موقع فرمانده سپاه خوزستان بود، ملاقات كرد و طرح تشكیل تاریخ نگاری جنگ در دفتر سیاسی سپاه را با او در میان گذاشت.

   ایبنا : اما گویا این طرح ابتدا به محسن رضایی ارایه شده و نظر مساعد سردار رضایی باعث تشكیل بخش جنگ دفتر سیاسی سپاه شده است.

   درودیان : خیر. محسن رضایی آن موقع، فرمانده سپاه نبود؛ مسوول اطلاعات بود و هیچ وجهی نداشت که این موضوع با محسن رضایی هماهنگ شود. حاجی محمدزاده با علی شمخانی صحبت کرد که شمخانی صحبت كرد. اصل تشكیل بخش جنگ دفتر سیاسی سپاه هم با رویكرد سیاسی بود. اختلافاتی که در کشور، قبل از حمله‌ی عراق به ایران بین نیروهای خط امام (ره) و نیروهای انقلاب با بنی‌صدر بود، بعد از جنگ تشدید شد. به همین دلیل، این نگرانی وجود داشت که بنی‌صدر، تاریخ و مسایل جنگ را تحریف کند. پس ما بیاییم این‌ها را حفظ کنیم. آن موقع چیزی به نام «روایت کردن» موضوعیت نداشت. فقط می‌خواستیم حوادث مربوط به جنگ را ثبت و ضبط کنیم که تحریف نشود. این فلسفه وجودی بخش جنگ بود که با هدف تاریخ‌نگاری جنگ در دفتر سیاسی سپاه تاسیس شد.

   ایبنا : پس آن زمان، تازه سنگ اندازی‌های بنی صدر، داشت خودش را نشان می‌داد.

   درودیان : این یك جریانی بود که از قبل شروع شده بود. من معتقدم اگر جنگ شروع نمی‌شد، درگیری نیروهای خط امام (ره) و انقلاب با بنی‌صدر از همان شهریور سال 59 شروع می‌شد. این جنگ بود که بروز این اختلاف را به تاخیر انداخت. بنابراین جنگ، دوره‌ای از التهابات ناشی از درگی‌ریهای  سیاسی را تحت تاثیر خودش فرو نشاند. اما وقتی این التهابات از بین رفت، خودِ موضوع جنگ هم بخشی از این مناقشات شد. این‌كه چه کسی فرمانده کل قوا بوده؟ و چه کسی مسوول بی‌توجهی به احتمال حمله‌ی عراق به ایران بوده؟ چرا کشور را برای دفاع آماده نکرده است؟. این هم بخشی از دعوای سیاسی کشور شد. ما در دفتر سیاسی سپاه، وسط این معرکه گفتیم كه جنگ و تاریخ جنگ و حوادث‌ آن باید ثبت و از تحریف آن جلوگیری شود.

   ایبنا : وقتی ثبت تاریخ جنگ و جلوگیری از تحریف آن، هدف اصلی بخش جنگ دفتر سیاسی سپاه شد، چطور مسیر فعالیت آن را باز كردید؟

   درودیان :محمدزاده دو ملاحظه را به ما گوشزد كرد و بعد من به جبهه‌ی جنوب رفتم و الله‌یاری به غرب رفت. یکی گفت، هر چیزی كه می‌بینی حتی یك دیوار شکسته یا خانه بمب خورده، این‌ها تاریخ هستند. بعد هم به نقل از یكی از تاریخ‌نگاران گفت كه من از هیچ جا ننوشتم، مگر این‌كه آن منطقه را دیدم. در واقع تاكید او بر امانت‌داری ما بود.

   ایبنا : آیا از همان اول می‌دانستید، چه خواهید كرد و چه به دست خواهید آورد؟

   درودیان : بله دقیقاً برای ما روشن بود. ما به خاطر نگرانی از تحریف تاریخ جنگ، این كار را شروع كردیم. شورای دفتر سیاسی سپاه به این نتیجه رسید كه مسوولیت کل کار به عهده اینجانب باشد و تاسیس تاریخ‌نگاری جنگ سپاه از همان موقع صورت گرفت. ما می‌رفتیم به مناطق مختلف جنگ و برابر محورهایی که عراق  از آن‌جا وارد خاک ایران شده بود، گزارش تهیه می‌كردیم. مثلاً به محورهای «شوش ـ دزفول»، «خرمشهر ـ آبادان»، «سوسنگرد ـ اهواز» می‌رفتیم و با رویکرد سیاسی ـ اجتماعی، مقاومت مردم و نیروهای نظامی را از طریق مشاهده، گفتگو و جمع آوری اسناد، ثبت می‌كردیم.

   ایبنا : آیا این اطلاعات را فقط دست‌نویس می‌کردید؟

   درودیان : هم می‌نوشتیم، هم ضبط می‌کردیم. از اول همه این اطلاعات ضبط می‌شد و حدود 700 نوار از آن مقطع داریم داریم كه درباره محورهای مقاومت و جلوگیری از پیشروی عراق هستند.

   ایبنا : فقط با رزمنده‌ها مصاحبه می‌کردید؟ نمی‌پرسیدند شما چه كاره‌اید كه مصاحبه می‌كنید؟

   درودیان : خیر. با مردم در بیمارستان، با خلبان‌ها و رزمندگان صحبت می‌کردیم. مقاومت یعنی حضور مردم و نیروهای نظامی در كنار هم. بعضی جواب می‌دادند و بعضی هم جواب نمی‌دادند. چون ما در سپاه بودیم و حکم هم داشتیم، هیچ موقع با مشکلی برخورد نکردیم. چون عقبه‌ی ما سپاه بود.

   ایبنا : اولین تجربه‌ی بخش جنگ دفتر سیاسی سپاه در جبهه چطور بود؟نعریف كنید كجا مستقر شدید و نیروها را سامان دادید؟

   درودیان : دهم خرداد سال 60 رفتیم جنوب و اولین صحبت من با آقا رحیم در گلف انجام شد. گفتم ما آمده‌ایم برای ثبت تاریخ جنگ. او هم گفت ما جا نداریم كه بخواهید مستقر شوید. گفتم چکار کنم؟ گفت برو پیش آقای شمخانی. رفتم پیش آقای شمخانی. آن موقع ساختمانی داشتند به نام روابط عمومی كه آقای محمدجواد محمدی‌زاده كه الان معاون رییس جمهور است، مسوول روابط عمومی سپاه بود. نیکخواه كه به او کمک می‌کرد، در همان ساختمان روابط عمومی به ما جا دادند. بعد شروع کردیم به سازماندهی بچه‌ها بر اساس محورهای پیشروی عراق. ما هم بر اساس چارچوب تحلیلی «زمینه‌سازی جنگ»، «آغاز تهاجم»، «پیشروی» و «تثبیت و تعقیب متجاوز» كارمان را شروع كردیم. این چارچوب تحلیلی را ظاهراً آقای شمخانی ترسیم کرده بود كه ما هم آن را پذیرفتیم.

   ایبنا : البته این چهارچوب تحلیلی جنگ، در اكثر كتاب‌های پژوهش نظامی دفاع‌مقدس اعم از سپاه و ارتش دیده می‌شود.

   درودیان : بله. این چارچوبی بود كه علی شمخانی به آن رسیده بود و ما هم آن را پذیرفته بودیم.

   ایبنا : چند نفر را در محورهای پیشروی عراق در جبهه‌ی جنوب مستقر كردید؟

   درودیان : سه نفر در سه محور فعالیت می کردند. شهید محمد گرکانی، جواد زمان‌زاده که بعداً یک دوره مسوول بخش جنگ دفتر سیاسی شد و آقای .... مستوفی در محورهای «شوش ـ دزفول»، «خرمشهر ـ آبادان»، «سوسنگرد ـ اهواز» مستقر شدند و هر سه ماه یک‌بار عوض می‌شدند و برادران دیگری جایگزین می شدند.

   ایبنا : به خاطر سنگینی کار عوض می‌شدند؟

   درودیان : خیر. این‌ها در واقع نیروهای بخش جنگ دفتر سیاسی سپاه نبودند. نیروهایی بودند كه از بخش‌های داخی، خارجی و بخش‌های دیگر سپاه، به بخش جنگ مامور می‌شدند.

   ایبنا : آیا برای حفظ جنبه‌های امنیتی، نیروهای بخش جنگ را از بین پاسدارها انتخاب می‌کردید؟

   درودیان : از آن‌جایی كه نیروها كادر سپاه بودند، فهم سیاسی و اجتماعی درستی از جامعه، مسائل سیاسی و جنگ داشتند و به همین خاطر انتخاب می‌شدند. اما وقتی هر كدام از آن‌ها می‌خواستند وارد كار شوند، ابتدا تجربیات آدم‌های قبلی و فعالیت‌های انجام شده در محورها را تبادل و منتقل می‌كردیم تا در قبال كار توجیه باشند. حاصل كار در این مقطع، حدود 700 نوار شده است.

   ایبنا : فقط در جنوب؟

   درودیان : خیر. نوارهای جبهه‌ی غرب هم بود. نوار شاخص آن با شهید همت و شهید جهان‌آراست. یادم هست كه محمد جهان‌آرا حاضر به محصاحبه‌ی حضور نشد. ضبط را گرفت و گفت می‌برم خانه ضبط می‌کنم و می‌آورم. یکی از کارهای نتایج این مصاحبه‌ها، کتاب «خرمشهر در جنگ طولانی» شد كه بخشی از آن حاصل نوارهای ضبط شده در محور مقاومت خرمشهر آبادان بود.

   ایبنا : چند ماه به همین سبک و شیوه و با رویکرد سیاسی ـ اجتماعی كار كردید؟

   درودیان : تا عملیات فتح‌المبین طول کشید. تقریباً حدود 9 ماه تا اسنفد سال 1360 به همین روند كار كردیم.

   ایبنا : نقش آقای محسن رضایی و شهید باقری در توسعه تاریخ نگاری جنگ در سپاه چیست؟

   درودیان : موضوعی بسیار اتفاقی، قبل از طرح‌ریزی عملیات فتح‌المبین شروع شد و فعالیت جدی آن از طرح‌ریزی تا اجرای فتح‌المبین عملی شد. بر حسب اتفاق، برادر یکی از دوستان، به اسم مسعود مقدم، دوره سربازی‌اش را آمده بود پیش ما و کمک ما می‌کرد. او را برای عملیات طریق‌القدس فرستادیم. خودش به بیسیم‌چی گفته بود، جعبه‌ی نوارها را بگیر و مکالمات بیسیم فرماندهان را ضبط كن. وسط عملیات آقا رشید می‌بیند یکی مشغول ضبط مكالمات است. از بیسیم‌چی می‌پرسد کی به تو گفت ضبط کنی و نوارها را از او گرفت. مقدم ماجرا را برایم تعریف كرد و رفتم پیش آقا رشید. راستش را بخواهید، دعوایمان هم شد و گفت نوارها را نمی‌دهم. دعوا به تهران کشید. محسن رضایی، تازه فرمانده‌ی سپاه شده بود. من و حاجی محمدزاده رفتیم پیش او و ماجرای نوارها را تعریف كردیم. آقا محسن خیلی درگیر بود. چون تازه عملیات طریق‌القدس تمام شده بود و می‌خواست سراغ عملیات فتح‌المبین برود. به من گفت بیا خوزستان ببینم ماجرا از چه قرار است؟ رفتم جنوب و  محسن رضایی در گلف جلسه گذاشت. خودش و آقای مرتضایی، فرمانده سپاه اهواز، شهید حسن باقری، مسوول اطلاعات و آقا رشید، معاون عملیات هم بودند. بحث مفصلی شد. آخر جلسه، آقا محسن گفت بعد از این‌كه هر عملیات تمام شد، ما برویم و همه‌ی مدارک را برداریم. ما هم خیلی خوشحال شدیم چون دیگر چیزی بهتر از این نمی‌شد. اما شهید باقری عبارتی گفت که به نظرم مرحله‌ی دوم تاریخ‌نگاری جنگ سپاه و توسعه‌ی آن با این حرف شهید باقری صورت گرفت. شهید باقری به آقا محسن گفت اگر این‌ها مورد اعتمادند، چرا از اول همراه ما نباشند؟ آقا محسن هم قبول كرد و به من گفت، یک نفر را بیاورید بگذارید پیش من. فرهاد درویشی را انتخاب كردم و او به عنوان اولین راوی ما در قرارگاه کربلا مستقر شد. یادم هست كه آقا محسن آن موقع‌ها یك بنز سبز داشت. فرهاد درویشی سوار بنز شد و با آقا محسن رفت و این طور شد كه از زمان طرح‌‌ریزی تا اجرای عملیات فتح‌المبین، مرحله‌ی دوم و گسترش تاریخ‌نگاری جنگ در سپاه شكل گرفت. واقعاً نقش شهید باقری و سعه صدر و آینده‌نگری آقای رضایی، بی‌نظیر بود.

   ایبنا : اما ای کاش این كار از عملیات ثامن‌الائمه شروع می‌شد. یعنی الان اطلاعات مربوط به سلسله عملیات‌های كربلا را در دست داشتیم.

   درودیان : در زمان طرح‌‌ریزی و اجرای عملیات ثامن‌الائمه، ما درکی از این ضرورت‌ها نداشتیم. بعضی چیزها از روی اتفاق، رخ می‌دهد. اگر آقا رشید نوارها را از ما نمی‌گرفت، ما همان مسیر را ادامه می‌دادیم. در هر صورت در مرحله جدید، ساختار ما که بر اساس محورهای مقاومت بود، تغییر پیدا کرد و ساختار قرارگاهی و رویکرد نظامی ـ عملیاتی به خود گرفت. یعنی یک راوی کنار آقای رضائی به عنوان فرمانده قرارگاه کربلا، سه نفر در سه قرارگاه تاکتیکی و یك راوی هم در كنار هر فرمانده‌ی لشكر قرار گرفتند. یعنی به تناسب تعداد لشكرها، یک نفر کنار فرمانده لشكر بود و یک نفر هم کمک او مصاحبه می‌کرد. ادامه دارد ...


   بحث و بررسی درباره نقش و جایگاه عملیاتهای نظامی در جنگ، با توجه به گذشت زمان، از وجوه مختلفی برخوردار است. بررسی های رایج، بیشتر تاریخی- نظامی است و به همین دلیل اغلب در سطح تاکتیکی انجام می شود. بررسی های سیاسی نیز ناظر بر شرایط سیاسی و بازتاب عملیات و نتایج آن در رسانه هاست. رویکرد کنونی در بررسی عملیاتها در ارتش و سپاه، به روش مستند- تاریخی و تا اندازه ای تحلیلی به نظر می رسد که فاقد کارکرد سیاسی- راهبردی است. به این معنا که جایگاه و نقش عملیات را در معادله کلی جنگ و تأثیر آن بر موقعیت طرفین جنگ، روشن نمی کند.

   با این توضیح، برای بررسی عملیاتهای نظامی، در کنار توجه به جغرافیای منطقه، آرایش نیروها، اهداف طراحی عملیات، تصمیم گیری و مراحل اجرا، لازم است عملیات ها از منظر نتیجه کلی و کارکرد آن در روند جنگ نیز مورد توجه قرار بگیرد. بنظر می رسد یکی از مهمترین عوامل بازدارنده در ارتقاء بررسی های تاریخی- تاکتیکی به سیاسی- راهبردی، رویکرد و روش بررسی است. در واقع بررسی های تاکتیکی به روش مستند و تاریخی، ظرفیت فهم از پیوستگی جنگ با اهداف سیاسی و کارکرد عملیات در درون این معادله را ندارد.

   با این توضیح، جایگاه و نقش عملیات فتح المبین در مرحله آزادسازی مناطق اشغالی کجاست؟ عملیات فتح المبین در واقع قبل از عملیات بیت المقدس انجام شد و از این حیث، عملیات بیت المقدس به عنوان آخرین عملیات برای آزادسازی مناطق اشغالی ارزیابی می شود. در حالیکه با تفسیر دیگری عملیات فتح المبین در مقایسه با عملیات بیت المقدس، برای گذار از مسئله اشغالگری دشمن، نقش مهمتری دارد. به این معنا که دشمن به لحاظ ذهنی، در عملیات فتح المبین شکست را پذیرفت و استراتژی استفاده از زمین برای تحمیل صلح به ایران، به بن بست رسید. مقاومت دشمن در عملیات بیت المقدس، نگرانی از تهدید بصره و جلوگیری از شکست مفتضحانه بود.

   به نظر می رسد در حالیکه دشمن در عملیات فتح المبین به لحاظ ذهنی- روانی و فیزیکی، در حال فروپاشی و در نتیجه تصمیم گیری اساسی برای پایان دادن به جنگ بود و متقابلاً ایران در حال برتری قدرت نظامی قرار داشت، ولی به لحاظ ذهنی و عملیاتی، ایران آمادگی لازم برای تضعیف و انهدام قطعی دشمن را نداشت و همچنان در تداوم ذهنیت پیشین و نگرانی از واکنش های دشمن و مقداری اعتماد بنفس حاصل از پیروزی های جدید، به جنگ نگاه می کرد. در غیر اینصورت، سرنوشت جنگ به صورت قطعی در ادامه عملیات فتح المبین و عملیات بیت المقدس، با شکست کامل دشمن حاصل می شد.  

پایان


با شرح چند و چون کتابم، می‌خواهم با آن دوست شوید

یادداشتی از فرانک جمشیدی درباره‌ کتاب «بازاندیشی انتقادی دو کتاب»

   سال 92 دقیقاً در چنین روزهایی، که تب و تاب نمایشگاه کتاب به پایان می‌رسد، من و آقای درودیان با هم صحبت کردیم. هر دو در نمایشگاه کتاب 92، کتاب داشتیم؛ ایشان کتاب «جنگ ایران و عراق؛ موضوعات و مسائل» و من «دیدگاه؛ پنج گفتار درباره‌ی تاریخ فرهنگی با تأکید بر جنگ عراق و ایران».

 گپ و گفت تلفنی مفیدی میان ما صورت گرفت که من بنا به عادتی دیرینه، پاره‌هایی از آن‌چه برایم جالب‌تر بود، حین شنود و گفت می‌نوشتم. پس از پایان مکالمه، به یادداشت‌هایم نگاه کردم تا گزارشی از آن تنظیم کنم. دریافتم که مجموع صحبت‌هایم با آقای درودیان دارای یک محور اساسی بوده، چندان که گویی باقی مباحث همگی حول آن دور زده است. آن محور، رویکرد انتقادی به متن بود و این‌که اگر بتوان تولید متن را به‌مثابه یک واقعه یا رویداد زبانی و ذهنی در عالم عین دانست، منتقد، یک فرد پساواقعه است. زیرا در مرحله‌ای از مراحل متن به آن ورود می‌کند که مرحله‌ی پس از پیدایی متن محسوب می‌شود. حال آن‌که متن تا پیش از هستی‌یافتن به‌صورت عینی و ملموس در ذهن نویسنده‌‌اش، بخشی از حیات خود را سپری کرده؛ بخشی که از حیث ناظربودن بر گفت‌وگوهای نویسنده با خویشتن خویش، بسیار مهم و اساسی است. بنابراین، گویی منتقد می‌خواهد درباره‌ی واقعه یا پدیده‌ای صحبت کند یا بنویسد که آرشیو یا بایگانی اسناد مربوط به آن را در اختیار ندارد- گرچه به هر حال این واقعیتی اجتناب‌ناپذیر است. اما چگونه می‌توان به این محدودیت چیره شد؟!

برای یافتن پاسخ این پرسش و هم برای این‌که به آقای درودیان قول داده بودم درباره‌ی کتاب «جنگ ایران و عراق؛ موضوعات و مسائل» نقدی بنویسم، از کلام آسمانی قرآن مدد گرفتم: آخرین آیه از صفحه‌ی سمت راست این بود:

«مَن کانَ یریدُ ثوابَ الدّنیا فَعنداللهِ ثوابُ الدّنیا و الاخره و کان الله سمیعاً بصیراً (نسا/ 134).

گمان کردم راز معمای خویش را یافته باشم: تا زمانی که متنی به‌درستی شنیده نشود، بصارت یا بینایی باطنی به متن امکان‌پذیر نخواهد بود. بنابراین، ابتدا می‌بایست مستمع خوبی می‌بودم تا سپس چشمم به نگفت و نهفت‌ها یا پوشیده‌ها و پنهان‌ها گشوده می‌شد. با این استنباط، دست به کار نوشتن شدم.

مطالعه‌ی کتاب درودیان را شروع کردم و هرچه پیش‌تر رفتم و با متن وی بیش‌تر درگیر شدم، احساس کردم در مسیری قرار می‌گیرم که درون آن، پرسش‌های وی پیدا شده، رشد کرده و بالیده‌اند. پی‌گیری آن مسیر، مرا با خود بُرد به کتاب «پرسش‌های اساسی جنگ» که وی سال 81 آن را منتشر کرده بود.

نکته‌ی مهمی که به آن دست یافتم، این بود که اگر پرسش را خروجی یا برون‌داد استماع دقیق یک واقعه یا پدیده بدانیم و اگر واقعه یا پدیده را متن تلقی کنیم، پس طرح پرسش‌های عمیق‌تر، دقیق‌تر، شفاف‌تر و اساسی‌تر، به‌منزله‌ی دقت، درنگ و مجال بیش‌تر در شنیدن صدای آن واقعه یا پدیده است. با این تلقی، توانستم خط سیری را در آثار درودیان مشاهده کنم که بیانگر نوعی توانایی تدریجی او به شنود دقیق‌تر متنی به نام واقعه‌ی جنگ عراق و ایران است.

من در «بازاندیشی انتقادی» دو کتاب آقای درودیان، کوشیده‌ام نشان دهم اساساً مسئله‌ی درودیان چیست. به همین سبب، تمام سطر به سطر هر دو کتاب یادشده‌ی وی را خوانده، و در واقع، با آن‌ها زیسته‌ام. همچنین تلاش کرده‌ام تا دریابم مسئله‌ی او برپایه‌ی کدام پیش‌فرض‌ها استوار شده، از آن پیش‌فرض‌ها برای طرح چه پرسش‌هایی بهره گرفته و پاسخ قابل رد یا تأیید وی به آن پرسش‌ها در قالب کدام فرضیه‌ها قابل‌مشاهده است.

به‌اختصار، بازاندیشی انتقادی دو کتاب آقای درودیان به من کمک کرد تا گزاره‌های قطعی و یقینی (مُسلّمات) او را از گزاره‌های آزمون‌پذیر و در نتیجه، ابطال‌پذیر وی تفکیک کنم؛ گزاره‌هایی که می‌توان آن‌ها را به‌مثابه نقاط تردید و تشکیک یا پرسش‌انگیز وی تلقی کرد. این تشخیص و تفکیک در بازاندیشی انتقادی بسیار ضروری است زیرا در بازیابی هر دو دسته استدلال‌های نویسنده‌ی متن (چه در جهت تأیید هر چه بیش‌تر مسلّمات، چه به منظور اثبات فرضیه‌ها)، نقش فلش راهنما را ایفا می‌کند. ضمن این‌که هر چه بسامد گزاره‌های ابطال‌پذیر بیش‌تر باشد، بیانگر آن است که متن تا چه حد مستعد بازاندیشی انتقادی است.

تصریح می‌کنم که کار بازاندیشی انتقادی به همین‌جا خاتمه نمی‌یابد بلکه به نظرم، کسی که این کار را برعهده دارد و در راه انجام آن، همه‌ی پیچ و مهره‌های یک متن را باز می‌کند تا به ماهیت و چگونگی کارکرد و کاربرد واژه‌ها و جملات و عبارات پی ببرد، نباید آن را به حال خود رها سازد. به جای آن، مهم است که کلاف گشوده ‌شده‌ی متن را بار دیگر صورت‌بندی کند. به نظر من، کارویژه‌ی بازاندیشه‌گر انتقادی متن دقیقاً در همین بازصورت‌بندی است؛ یعنی کشف ناخودآگاه نویسنده‌ی متن با در اختیار نهادن بصیرتی که از استماع دقیق متن حاصل کرده است.

   در تعریف ناخودآگاه باید خیلی فراتر از این رفت که آن را پاره‌ای از وجود نویسنده دانست که وی به آن آگاهی و اشراف ندارد. بلکه بهتر است گفته شود، ناخودآگاه طنین self در other است یا طنین «خود» در «آن دیگر». به این ترتیب، باید به جای اصطلاح ناخودآگاه، اصطلاح نیمه‌ی خودآگاه را به کار برد؛ نیمه‌ای که نیم دیگرش در «غیریت»ی آن سوی «خود» نهفته است و باید کشف شود. به همین سبب، اغلب (بیش از آن‌که محتاج)، مشتاقِ جست و جو و شناخت آن هستیم ـ گرچه به «علت» دقیق نشنیدن، به «درد» مهجوری یا دورافتادگی از فهم درست، دچار یا مبتلاییم.

فی‌البداهه این بیت از حضرت حافظ در خاطرم خطور کرد که: «سایه‌ی معشوق اگر افتاد بر عاشق چه شد/ ما به او محتاج بودیم او به ما مشتاق بود». راز این مشتاقی و مهجوری به دست کلید «سمع و بصر»  گشودنی است. این همه‌ی داستان کتاب «بازاندیشی انتقادی» است.


  • کل صفحات:5  
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  •   

همه پیوندها