محمد درودیان

نویسنده و پژوهشگر جنگ ایران و عراق

 با فرض اینکه مفاهیم برآمده از تجربه است و فرایند شکل گیری و بازاندیشی آن به زمان نیاز دارد، این پرسش وجود دارد که؛ در تجربه جنگ با عراق کدام مفاهیم به آزمون گذاشته شد و چه نتیجه ای داشت؟ بنظرم دامنه مفاهیم تجربی بسیار گسترده است، مهمتر از آن؛ فرایند تبدیل تجربه به اصول و مفاهیم، به مبانی نظری- روشی نیاز دارد که با گذشت «زمان» حاصل خواهد شد. در این یادداشت به سه مفهوم اساسی که در حال و آینده مورد نیاز است، می خواهم اشاره کنم:

1- بازدارندگی دفاعی

 حمله عراق به ایران بمعنای ناتوانی در بازدارندگی عراق از حمله به ایران و شکست ارتش عراق در نقطه صفر مرزی بود. زیرا نظریه بازدارندگی در برابر عراق شکست خورد ولی در برابر امریکا به آزمون گذاشته شد. نگرانی آمریکا از شکست عراق در برابر ایران و پیامدهای منطقه ای آن، منطق حمایت همه جانبه امریکا را از عراق شکل داد. پس از مرحله جدید جنگ که با پیروزی ایران در فاو اغاز و به پیشروی در منطقه شرق بصره در عملیات کربلای پنج منجر شد، همراه با تشدید درگیری‌ها در خلیج فارس که همواره با ابتکار عمل عراق انجام می شد، واکنش ایران موجب مداخله امریکا و شکل گیری سطحی از درگیری میان ایران و امریکا شد. در این مرحله درگیری‌های انجام شده در هنگام اسکورت نفتکش‌ها توسط امریکا در سال 1366، توانمندی تصمیم گیری و اقدامات تهاجمی ایران، بمعنای آشکارسازی قدرت بازدارندگی ایران بود و امریکا برای خودداری از درگیری مستقیم با ایران، عملیات اسکورت نفتکش‌ها را کنار گذاشت.

2- جنگ دفاعی

اگر دفاع در برابر تجاوز را بعنوان عملِ جمعی و مشروع یک جامعه در برابر دشمن ارزیابی کنیم، با حمله عراق به ایران به دلیل مشروعیت نظام سیاسی برآمده از انقلاب، جامعه ایران در کنار نیروهای مسلح در برابر متجاوز دفاع کردند و نتیجه آن شکست ارتش عراق در جنگ سه تا هفت روزه بود. به این اعتبار نظریه «جنگ دفاعی» بعنوان نتیجه خِرد جمعی جامعه ایران در بزنگاه تاریخی تاثیر اساسی بر سرنوشت جامعه ایران برجا گذاشت که نتایج آن بصورت تدریجی بسط پیدا کرده است.

 3- جنگ تهاجمی

استقرار ارتش عراق در مناطق اشغالی با امید به تداوم بی ثباتی سیاسی در کشور و تامین خواسته ای عراق در پشت میز مذاکره، موجب بهم پیوستگی تامین تمامیت ارضی با ثبات سیاسی در کشور شد. در مرحله جدید و پس از آزمون جنگ دفاعی، گذار از اشغال و بی ثباتی نیازمند توانایی تبدیل قدرت دفاعی به قدرت تهاجمی برای آزاد سازی مناطق اشغالی بود. این مهم بدون برقراری ثبات سیاسی قابل تامین نبود. در چنین شرایطی تقدم برقرار ثبات سیاسی بر حل مسئله اشغالگری زمینه های لازم را برای شکل گیری منطق قدرت تهاجمی بر پایه تجربه جنگ دفاعی فراهم کرد و در چند عملیات بزرگ مناطق اشغالی آزاد و جشن ملی پیروزی بر دشمن متجاوز در خرمشهر و سراسر ایران برگزار شد.

منطق ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر، بمعنای استفاده از قدرت نظامی برای تامین اهداف که در مرحله آزاد سازی شکل گرفت، تابع این ملاحظه اساسی بود که، بدون برخورداری از قدرت نظامی و استفاده از آن، خواسته های ایران قابل تحقق نخواهد بود. نظریه «جنگ تهاجمی» ریشه در تجربه مرحله آزاد سازی و ضرورت تامین خواسته های ایران در برابر عراق پس از فتح خرمشهر داشت. چالشهای اساسی ایران در داخل خاک عراق که بمدت شش سال بطول انجامید، در واقع بمعنای آزمون نظریه جنگ تهاجمی در عمق خاک دشمن بود.

مهمترین نتایج جنگ تهاجمی در خاک عراق که در صورت پیروزی می توانست بر سرنوشت نظام سیاسی حاکم بر عراق تأثیر گذاشته و معادلات منطقه ای را تحت تاثیر قرار دهد، این است که بدون تناسب میان منابع با اهداف، همچنین ایجاد ارتش حرفه ای و کلاسیک  و در زمان کوتاه، نمی توان به نتیجه مطلوب رسید.

 قدرت دفاعی و تهاجمی ایران با استفاده از تجربه جنگ با عراق، در سه دهه گذشته در برابر تهدیدات نظامی امریکا و اسرائیل، برپایه توانمندی «ترکیب مولفه های قدرت» ساماندهی شده است. این ملاحظه بمعنای ضرورت نگرش نظامی - راهبردی به تجربه جنگ با عراق و استفاده از این تجربه برای پاسخگویی به تهدیدات حال و آینده است.  با نظر به این ملاحظه، مطالعات تجربه جنگ با عراق، می تواند بجای بررسی‌های تاریخی و مناقشه آمیز، از بررسی‌های راهبردی تبعیت کند.


اشاره:

پیش از این یادداشتی را درباره «نقد روش شناسی بررسی‌های تاریخی»، از طریق «بررسی های علّی»، تحت عنوان «بررسی تاریخی؛ علت وقوع یا پیامدهای وقوع؟» نوشتم. موضوع یادداشت این بود که بررسی‌های تاریخی برای تبیین علت وقایع تاریخی مانند جنگ، به این دلیل که پس از وقوع، مورد توجه قرار گرفته و بررسی آن موضوعیت پیدا می کند، بنابراین موّرخین برای پاسخ به علت وقوع رخدادهای تاریخی در واقع «علت تراشی» می‌کنند. در یادداشت حاضر با نظر به پیش فرضی که در یادداشت پیشین نوشته ام، تاکید کرده ام «پیامدهای جنگ» در مقایسه با «علت» آن، از اهمیت بیشتری برخوردار است.


ادامه مطلب

درباره دفاع همه جانبه مردمی در برابر تجاوز ارتش عراق به ایران، دو نوع بحث را با دو روش باید انجام داد:

روش اول؛ بررسی‌های تاریخی، سیاسی و عملیاتی

در چارچوب روش یاد شده می توان درباره جزئیات و تحلیل رخدادهای سیاسی- نظامی در باره شرایط و وضعیت سیاسی- اجتماعی و نظامی ایران و عراق در مراحل مختلف جنگ، شامل؛ وقوع، ادامه و پایان جنگ، همچنین عملیات‌های نظامی و برخی موضوعات مهم و نتایج جنگ در هر مرحله بحث کرد.

روش دوم؛ بررسی‌های راهبردی

در چارچوب روش یاد شده می توان در باره مسایل اساسی جنگ در گذشته و نیازهای حال و آینده، بحث کرد. بعنوان مثال درباره وقوع جنگ، مسئله غافلگیری اهمیت دارد، همچنان علت ناتوانی در بازدارندگی و شکست ارتش عراق در نقطه صفر مرزی باید بررسی شود. برآیند حاصل از این بررسی می‌تواند الگوهای هشیاری و برخورداری از قدرت موثر دفاعی- تهاجمی را برای بازدارندگی یا شکست دشمن در حمله به ایران، همچنین جلوگیری از اشغال که هم اکنون مورد توجه قرار دارد، تبیین کند. مسئله مهمتر بررسی قدرت نظامی و منابع مورد نیاز برای جنگ تعاقبی در خاک دشمن است که باید مورد ارزیابی قرار بگیرد. بعنوان مثال با توجه به موقعیت منطقه ای ایران در سوریه، لبنان و عراق، کدامیک از درس ها و تجربیات جنگ با عراق، قابل بهره برداری است؟


  پس از اتمام کتاب «تجزیه و تحلیل جنگ ایران و عراق؛ پیش درآمدی بر یک نظریه»، تا اندازه ای از بررسی‌های تاریخی فاصله گرفتم و به بررسی‌های نظامی- استراتژیک نزدیک شدم. تفاوت بررسی‌های تاریخی با بررسی استراتژیک که هنوز در انجام آن بضاعت و توانایی لازم را ندارم، در موضوع، رویکرد و روش است که در ادامه به آن اشاره خواهم کرد:

1- «موضوع» بررسی‌های تاریخی، واقعه در زمان و مکان است، در حالیکه در بررسی‌های استراتژیک، کلیّت واقعه، روندها و همچنین تحولات آن، با تمرکز بر نقاط ثقل و تأثیرگذار مورد نظر است.

2- «رویکرد» کلی در بررسی‌های تاریخی، واقعه در گذشته است، اما در بررسی‌های استراتژیک تأثیرات واقعه و درس‌های آن با نظر به آینده بررسی می شود.

3- «روش» بررسی‌های تاریخی با تمرکز بر جزئیات وقایع، بصورت مستند و نقلی صورت می‌گیرد، در حالیکه بررسی‌های استراتژیک با نظر به داده‌های تاریخی و به روش تحلیلی و کلان به منظور ارایه توصیه های راهبردی صورت می گیرد.

  با فرض صحت ارزیابی یاد شده از تفاوت بررسی‌های تاریخی با بررسی‌های استراتژیک، پرسش‌های اساسی زیر وجود دارد:

1) هم اکنون رویکرد و روش غالب در مطالعه جنگ ایران و عراق، تاریخی است یا استراتژیک؟

2) علت استفاده از رویکرد و روش کنونی در مطالعه جنگ ایران و عراق چیست و چه نتیجه ای داشته است؟

3) برای مطالعه موضوعات و مسایل اساسی جنگ ایران و عراق، از کدام رویکرد و روش باید استفاده کرد؟

4) چگونه می توان روش‌های موجود را تغییر و یا رویکرد و روش جدیدی را طراحی و مورد استفاده قرار داد؟


هم اکنون برای توصیف عملکرد سازمانی ارتش و سپاه در جنگ، یا طرح موضوعات تاریخی- عملیاتی که از نظر ارتش و سپاه اهمیت دارد، بیشتر از روش تاریخی، به معنای استفاده از اسناد  تاریخی و استدلال های سیاسی- نظامی استفاده می شود. در بررسی های یاد شده گرچه رویدادهای نظامی از نظر سیاسی و عملیاتی توصیف می شود، ولی موضوعات و مسائل اساسی جنگ واکاوی نمی شود.  با این توضیح برای تغییر رویکردی و روشی در تجزیه و تحلیل جنگ ایران و عراق چه باید کرد؟

 بنظرم باید از «مفاهیم اساسی جنگ» برای تجزیه و تحلیل جنگ و ایران و عراق استفاده کرد. ارجاع به مسایل اساسی جنگ در واقع استفاده از روش «تحلیل مفهومی» به جای استفاده از بررسیهای تاریخی و مناقشه آمیز است. استفاده از روش مفهومی بمعنای بررسی مسایل اساسی جنگ با ارجاع به «مفاهیم اساسی» به جای وقایع و رخدادهای نظامی و سیاسی است. استفاده از این روش برخلاف رویکرد و روش جاری است که فهم از جنگ را تاریخمند و با ارجاع به تجربه جنگ با عراق و در چارچوب مفهوم جنگ دفاعی محدود کرده است.  با توجه به حضور ایران در منطقه و ضرورت طراحی سیاست های راهبردی برای استفاده از قدرت نظامی در چارچوب دکترین دفاعی، هم اکنون بیش از گذشته نیازمند رجوع به مفاهیم نظری برای تبیین تجربه گذشته و پاسخ به نیازهای حال و آینده هستیم.

 

اشاره:

با وجود آنکه 35 سال است درگیر مطالعات و بررسی های تاریخی- راهبردی هستم، ولی به مناسبت های مختلف دچار تردید و با این پرسش مواجهه می شوم که؛ موضوع و مسئله جنگ ایران و عراق چیست؟ متاثر از همین ملاحظات تا کنون درباره «جنگ و زندگی» و «تاریخ فرهنگی جنگ» و «بررسی های استراتژیک» مطالبی را با رویکردهای مختلف در سایت منتشر کرده ام، اما همچنان در پاسخ به پرسش مورد اشاره، ناتوان و همین ملاحظه یاد داشت حاضر را نوشته ام.


ادامه مطلب
  • کل صفحات:2  
  • 1
  • 2
  •   

همه پیوندها
شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Mobile Traffic | سایت سوالات