فتح خرمشهر برجسته ترین پیروزی نظامی ایران در مرحله آزادسازی مناطق اشغالی بود و طی آن یکی از مهمترین شهرهای اشغال شده ایران در جنگ با عراق، با اقتدار قوای نظامی ایران آزاد شد. هم اکنون پس از 37 سال، این پرسش وجود دارد که برجستگی فتح خرمشهر را در چه امری باید جستجو کرد؟

برای تعیین اهمیت فتح خرمشهر، شاخص های متفاوتی وجود دارد، اما به دلیل استفاده از قدرت نظامی برای شکست دشمن، بدیهی است که فتح خرمشهر به اعتبار تاثیر و کارکرد «قدرت نظامی ایران»، در مقایسه با سایر موضوعات از اهمیت بیشتری برخوردار است. در واقع نقطه عزیمت برای ارزیابی فتح خرمشهر باید با تمرکز بر اهمیت قدرت نظامی ایران و کارکرد سیاسی و اجتماعی آن باشد.

برای بررسی قدرت نظامی و کارکرد آن در آزادسازی مناطق اشغالی، مباحث مختلفی در سطح استراتژیک و تاکتیکی قابل طرح است که در آثار مکتوب و اظهارات فرماندهان مورد تأکید قرار گرفته است. در شرایط کنونی و بر پایه تجربه گذشته، بیش از همیشه، توجه به درس‌ها و تجربیات تاریخی در مواجهات راهبردی و سرنوشت‌ساز ضرورت دارد. حادثه بزرگ و تاریخیِ فتح خرمشهر را در این شرایط زمانی، باید با این ملاحظه مورد تأمل و بازبینی قرار داد. اما آنچه در این مجال می توان بر آن تأکید کرد، چند مسئله اساسی است که فراتر از بررسی های تاریخی و عملیاتی، باید با نظر به ضرورت های مواجهه با شرایط کنونی و آینده، مورد توجه قرار بگیرد:

1) بازپس‌گیری خرمشهر بعنوان آخرین منطقه استراتژیک که برای فشار به ایران همچنان در اشغال نیروهای عراق بود، حاصل «بازتولید قدرت جدید تهاجمی» بود که امکان طراحی و اجرای استراتژی آزادسازی مناطق اشغالی را فراهم کرد. شالوده قدرت تهاجمی ایران در مرحله جدید پس از حذف بنی صدر از ساختار قدرت سیاسی، با ترکیب تمامی مولفه های قدرت در سطوح راهبردی، ایجاد همگرایی تمامی نیروهای نظامی و با حمایت و حضور نیروهای مردمی در صحنه جنگ صورت گرفت. با این توضیح، آنچه که موجب فتح خرمشهر شد، اگر قبل از جنگ وجود داشت، یا موجب بازدارندگی عراق از حمله به ایران می شد و یا قوای نظامی عراق را در نقطه صفر مرزی با شکست همراه و مانع از اشغال نزدیک به 20 هزار کیلومتر از سرزمین ایران، به مدت 20 ماه می شد.

2) تولید قدرت دفاعی- تهاجمی برآمده از این اصل بنیادین بود که؛ تنها با برخورداری از قدرت می‌توان در برابر دشمن ایستادگی و از منافع ملی دفاع کرد. دستیابی به این مهم نیازمند اراده، قدرت تصمیم‌گیری و تلاش جمعی و هدفمند در کشور، برای تولید، بکارگیری قدرت نظامی و تأمین اهداف است. هم اکنون قدرت بازدارنده گی و دفاعی- تهاجمی کشور، برآمده از تجربه جنگ با عراق، در مرحله دفاع و آزادسازی مناطق اشغالی، به ویژه فتح خرمشهر است.

3) مواجهه با تهدیدات پیش رو در ابعاد سیاسی- اقتصادی و نظامی، بر پایه چگونگی شکل گیری سازوکارهای  تجاوز عراق به ایران و آزادسازی مناطق اشغالی، ازجمله فتح خرمشهر، ناظر بر این ملاحظه است که باید بر پایه شناخت از ماهیت تهدیدات دشمن و احتمالات آینده، از تمامی مولفه‌های قدرت دفاعی- تهاجمی کشور در زمینه‌های مختلف و بصورت هماهنگ استفاده کرد. «اعتماد بنفس ملی» حاصل از برخورداری از قدرت دفاعی و تهاجمی در برابر تهدیدات، همراه با «انسجام ملی» و هوشمندی در «هدف گذاری و روش های دستیابی» به آن، بخشی از سرمایه ها و میراث ملی است که برای مدیریت برون رفت از شرایط کنونی باید مورد توجه قرار بگیرد. همچنین مذاکره سیاسی بعنوان بخشی از مولفه قدرت است اما اگر بدون پیوستگی با سایر مولفه های قدرت طرح و استفاده شود، نتیجه ای به دنبال نخواهد داشت. چنانکه برخورداری از قدرت نظامی و برتری های میدانی و نظامی اگر از طریق دیپلماسی به ابزار تفهیم و تحمیل خواسته به دشمن تبدیل نشود، بدون نتیجه خواهد بود.